Đổi mới tư duy lập pháp nhìn từ phiên thảo luận về sửa đổi Luật Đầu tư

Toàn cảnh phiên thảo luận tại hội trường về dự án Luật sửa đổi, bổ sung Điều 6 và Phụ lục IV về danh mục ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện của Luật Đầu tư, chiều 5/8. Ảnh: Phạm Thắng

Nhìn ở góc độ đó, ý kiến của các ĐBQH Phan Thị Mỹ Dung (Tây Ninh), Lê Hoàng Anh (Gia Lai), Đồng Ngọc Ba (Gia Lai) tuy xuất phát từ những khía cạnh khác nhau, nhưng lại bổ sung cho nhau thành một mạch tư duy xuyên suốt. Đó không còn là những góp ý riêng đối với dự án Luật sửa đổi, bổ sung Điều 6 và Phụ lục IV về danh mục ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện của Luật Đầu tư mà là những gợi mở về cách tiếp cận mới trong hoạt động lập pháp.

Điều đầu tiên được các đại biểu đặt ra là không thể cải cách chỉ bằng mục tiêu cắt giảm. Nhiều năm qua, kết quả cải cách điều kiện đầu tư kinh doanh thường được đo bằng số lượng giấy phép được bãi bỏ hoặc số ngành, nghề được đưa ra khỏi danh mục. Cách tiếp cận ấy đã tạo chuyển biến tích cực cho môi trường đầu tư, nhưng cũng cho thấy giới hạn khi việc cắt giảm đôi khi vẫn chủ yếu dựa trên đề xuất của từng bộ, ngành quản lý.

ĐBQH Phan Thị Mỹ Dung (Tây Ninh) phát biểu. Ảnh: Quang Khánh

Đại biểu Phan Thị Mỹ Dung chỉ rõ, lần này, Quốc hội không chỉ sửa một quy định và Phụ lục của Luật Đầu tư, mà đang quyết định cơ hội thực hiện một cuộc rà soát thể chế mang tính tổng thể để loại bỏ các rào cản gia nhập thị trường không còn cần thiết, tạo động lực mới cho tăng trưởng kinh tế, gắn với mục tiêu cải cách thể chế, cắt giảm thủ tục hành chính và phát huy tối đa nguồn lực xã hội.

Theo đại biểu, việc giữ lại hay loại bỏ một điều kiện kinh doanh cần được xem xét trên cùng một hệ tiêu chí, từ mức độ ảnh hưởng đến quốc phòng, an ninh, trật tự an toàn xã hội, sức khỏe cộng đồng, môi trường, đến chi phí tuân thủ, khả năng chuyển sang hậu kiểm và mức độ mà pháp luật chuyên ngành đã có thể điều chỉnh. Khi tiêu chí được xác lập rõ ràng, việc hạn chế quyền tự do kinh doanh sẽ không còn phụ thuộc vào nhu cầu quản lý của từng lĩnh vực, mà dựa trên những căn cứ khách quan và thống nhất.

Quốc hội thảo luận tại hội trường về dự án Luật sửa đổi, bổ sung Điều 6 và Phụ lục IV về Danh mục ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện của Luật Đầu tư, chiều 5/8. Ảnh: Lâm Hiển

Nhưng xác định điều kiện nào cần bỏ mới chỉ là bước khởi đầu. Điều quan trọng hơn là sau khi bỏ, Nhà nước sẽ quản lý bằng công cụ nào? Đại biểu Lê Hoàng Anh cho rằng, hậu kiểm không thể chỉ được hiểu là giảm bớt thủ tục trước khi doanh nghiệp gia nhập thị trường. Hậu kiểm chỉ phát huy hiệu quả khi đi cùng hệ thống dữ liệu đầy đủ, cơ chế quản lý rủi ro, lực lượng thanh tra, kiểm tra đủ năng lực và nguồn lực bảo đảm thực hiện. Nếu những điều kiện đầu tư kinh doanh được bãi bỏ nhưng phương thức quản lý mới chưa được chuẩn bị tương xứng thì khoảng trống quản lý sẽ xuất hiện; còn nếu vì lo ngại khoảng trống ấy mà các điều kiện cũ lại tiếp tục được duy trì dưới hình thức khác thì mục tiêu cải cách cũng khó đạt được.

ĐBQH Lê Hoàng Anh (Gia Lai). Ảnh: Phạm Thắng

Đặc biệt, trọng tâm của vấn đề không còn nằm ở việc bỏ bao nhiêu điều kiện kinh doanh, mà ở năng lực thực thi của bộ máy nhà nước. Cải cách thể chế vì thế không kết thúc khi một quy định được bãi bỏ; nó chỉ thực sự hoàn thành khi có một phương thức quản lý mới đủ sức thay thế.

Nhưng ngay cả khi đã có tiêu chí rõ ràng và có phương thức quản lý phù hợp, cải cách vẫn có thể không mang lại kết quả như mong muốn nếu mỗi đạo luật được sửa theo một hướng khác nhau.

ĐBQH Đồng Ngọc Ba (Gia Lai) phát biểu. Ảnh: Lâm Hiển

Đại biểu Đồng Ngọc Ba đã chỉ ra nguy cơ đó khi lưu ý rằng một ngành, nghề được đưa ra khỏi Danh mục đầu tư kinh doanh có điều kiện cũng chưa hẳn là doanh nghiệp đã thực sự được xóa bỏ các điều kiện. Nếu các điều kiện tương tự vẫn tiếp tục tồn tại trong luật chuyên ngành, nghị định hoặc thông tư thì doanh nghiệp vẫn phải đáp ứng những yêu cầu như cũ, chỉ khác về hình thức thể hiện. Hình ảnh "bình mới, rượu cũ" mà đại biểu sử dụng không chỉ phản ánh một bất cập trong kỹ thuật lập pháp, mà còn đặt ra yêu cầu về tính nhất quán của cả hệ thống pháp luật.

Đó cũng là điểm cho thấy tư duy làm luật đang thay đổi mạnh mẽ. Sửa một đạo luật không còn được nhìn như một công việc riêng lẻ, mà phải đặt trong tổng thể hệ thống pháp luật. Mỗi sửa đổi chỉ thực sự có ý nghĩa khi được rà soát đồng bộ với các luật chuyên ngành và hệ thống văn bản hướng dẫn, để cùng hướng tới một mục tiêu quản lý thống nhất.

Đặt các ý kiến của ba đại biểu cạnh nhau cho thấy một trình tự lập pháp hiện đại: muốn bãi bỏ một điều kiện kinh doanh, trước hết phải trả lời vì sao điều kiện đó không còn cần thiết. Khi đã bãi bỏ, phải chuẩn bị đầy đủ công cụ để quản lý bằng hậu kiểm thay vì tiền kiểm. Và để những thay đổi ấy phát huy hiệu quả, toàn bộ hệ thống pháp luật phải được rà soát đồng bộ, không để các rào cản quay trở lại dưới những hình thức khác.

Quốc hội thảo luận tại hội trường về dự án Luật sửa đổi, bổ sung Điều 6 và Phụ lục IV về Danh mục ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện của Luật Đầu tư, chiều 5/8. Ảnh: Lâm Hiển

Có lẽ đây mới là điều đáng chú ý nhất từ phiên thảo luận về dự án Luật sửa đổi, bổ sung Điều 6 và Phụ lục IV về danh mục ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện của Luật Đầu tư. Quốc hội không chỉ sửa một điều, một phụ lục của Luật. Điều đang được hình thành là một phương pháp lập pháp mới: mỗi quyết định sửa luật đều phải dựa trên tiêu chí rõ ràng, gắn với khả năng tổ chức thực hiện và bảo đảm sự thống nhất của toàn bộ hệ thống pháp luật. Đó cũng chính là bước chuyển từ tư duy tháo gỡ từng điểm nghẽn sang kiến tạo một thể chế phát triển ổn định, minh bạch và có năng lực thực thi cao.

Quỳnh Chi