Đổi mới mô hình phát triển, kiến tạo động lực cho giai đoạn mới Bài cuối: Doanh nghiệp - nòng cốt của mô hình phát triển mới

Năng lực tự chủ quốc gia được đo bằng năng lực doanh nghiệp

- Kết luận của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm về Đề án Đổi mới mô hình phát triển đất nước xác định doanh nghiệp cùng với viện nghiên cứu, trường đại học là nòng cốt của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Theo ông, điều này tác động ra sao đến việc đổi mới mô hình phát triển?

- Việc xác định doanh nghiệp cùng với viện nghiên cứu, trường đại học là lực lượng nòng cốt của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo thể hiện sự chuyển biến quan trọng trong tư duy phát triển. Khi doanh nghiệp được đặt ở vị trí trung tâm, chúng ta đã xác định đúng chủ thể tạo ra của cải, thúc đẩy đổi mới công nghệ, thương mại hóa kết quả nghiên cứu và nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

Ông Huỳnh Thanh Vạn, Chủ tịch Hội đồng Tư vấn và Hỗ trợ khởi nghiệp phía Nam. Ảnh: Minh Châu

Nhiều năm qua, khoảng cách từ phòng thí nghiệm đến thị trường còn khá lớn. Không ít công trình nghiên cứu chưa được thương mại hóa, chưa chuyển thành sản phẩm và giá trị kinh tế. Doanh nghiệp chính là mắt xích kết nối quá trình đó. Doanh nghiệp đưa công nghệ vào sản xuất, đưa sáng kiến ra thị trường và biến tri thức thành năng suất. Vì vậy, nếu doanh nghiệp không trở thành hạt nhân nòng cốt thì rất khó hình thành một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo thực chất.

Điều này cũng đặt ra yêu cầu phải tổ chức lại các nguồn lực của Nhà nước, trường đại học, viện nghiên cứu, quỹ đầu tư... theo hướng phục vụ nhu cầu thực tiễn của doanh nghiệp. Nghiên cứu khoa học cần xuất phát từ các bài toán của thị trường và của đất nước, qua đó rút ngắn khoảng cách giữa nghiên cứu và ứng dụng. Quan trọng hơn, khi doanh nghiệp nhìn thấy một định hướng phát triển rõ ràng cùng sự đồng hành của Nhà nước, họ sẽ mạnh dạn đầu tư hơn cho nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và phát triển công nghệ.

- Đề án đặt mục tiêu xây dựng năng lực tự chủ, sáng tạo và tự thích ứng của quốc gia. Doanh nghiệp đóng vai trò như thế nào trong việc hình thành năng lực đó, thưa ông?

- Theo tôi, năng lực tự chủ của quốc gia cuối cùng vẫn phải được thể hiện thông qua năng lực của doanh nghiệp. Muốn nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia, trước hết phải nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp. Doanh nghiệp tạo ra sản phẩm, việc làm, đưa công nghệ vào cuộc sống và kết nối Việt Nam với thị trường toàn cầu.

Tuy nhiên, doanh nghiệp cũng phải phát triển theo hướng có trọng tâm. Không phải lĩnh vực nào cũng đầu tư dàn trải như nhau. Việt Nam cần lựa chọn những ngành có lợi thế cạnh tranh, có khả năng tạo giá trị gia tăng lớn để tập trung nguồn lực.

Đổi mới sáng tạo cũng phải xuất phát từ nhu cầu thực tiễn của đất nước. Khi doanh nghiệp làm chủ được công nghệ, tạo ra sản phẩm có sức cạnh tranh thì đó chính là nền tảng quan trọng để xây dựng năng lực tự chủ và sức chống chịu của nền kinh tế.

- Theo ông, cần làm gì để doanh nghiệp phát huy vai trò nòng cốt trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo và đưa đổi mới sáng tạo trở thành động lực của tăng trưởng?

- Theo tôi, trước hết phải xác định rõ đổi mới sáng tạo nhằm giải quyết vấn đề gì của đất nước.

Việt Nam có nhiều lợi thế về nông nghiệp, kinh tế biển, tài nguyên và nhiều lĩnh vực khác. Nếu xác định đúng các bài toán lớn của quốc gia, Nhà nước có thể đặt hàng doanh nghiệp nghiên cứu, phát triển công nghệ và sản phẩm để giải quyết những bài toán đó. Khi mục tiêu rõ ràng, doanh nghiệp sẽ có định hướng đầu tư tốt hơn và nguồn lực hỗ trợ cũng được sử dụng hiệu quả hơn.

Từ thực tế đồng hành với cộng đồng khởi nghiệp, tôi thấy nhiều ý tưởng rất tốt nhưng chưa xuất phát từ nhu cầu thực tiễn của thị trường. Một sản phẩm đổi mới sáng tạo chỉ có thể thành công khi giải quyết được vấn đề cụ thể của người dân hoặc doanh nghiệp.

Ngoài ra, khoảng cách giữa viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp vẫn còn khá lớn. Nhiều kết quả nghiên cứu chưa đi được đến giai đoạn ứng dụng; doanh nghiệp cũng thiếu đội ngũ cố vấn có kinh nghiệm để hoàn thiện sản phẩm và đưa ra thị trường.

Một rào cản khác là hệ thống tiêu chuẩn, kiểm định và các yêu cầu pháp lý. Muốn tham gia thị trường quốc tế, doanh nghiệp phải đáp ứng các tiêu chuẩn rất cao về chất lượng, môi trường và phát triển bền vững. Đây là những nội dung cần được chuẩn bị ngay từ giai đoạn đầu.

Khơi thông thể chế để doanh nghiệp bứt phá

- Một điểm mới của Đề án là Nhà nước sẽ chia sẻ rủi ro với doanh nghiệp thông qua các cơ chế như vốn mồi, đồng đầu tư, bảo lãnh rủi ro hay tài trợ theo kết quả. Các chính sách này cần được thiết kế như thế nào để phát huy hiệu quả, thưa ông?

- Đây là những cơ chế rất cần thiết đối với doanh nghiệp đổi mới sáng tạo, bởi đặc thù của khu vực này là rủi ro cao, nhất là trong giai đoạn nghiên cứu, phát triển sản phẩm và tìm kiếm thị trường.

Tuy nhiên, Nhà nước chia sẻ rủi ro không có nghĩa là làm thay doanh nghiệp. Doanh nghiệp vẫn phải chịu trách nhiệm đối với công nghệ, sản phẩm và hiệu quả đầu tư. Chỉ khi doanh nghiệp thực sự là chủ thể thì mới có động lực tạo ra những sản phẩm có khả năng cạnh tranh.

Đối với vốn mồi, đây là nguồn lực rất quan trọng trong giai đoạn nghiên cứu và phát triển (R&D), khi doanh nghiệp phải đầu tư lớn nhưng chưa thể thu hồi vốn. Nguồn hỗ trợ này giúp doanh nghiệp giảm áp lực tài chính để tập trung hoàn thiện công nghệ và nâng cao khả năng thương mại hóa.

Cơ chế đồng đầu tư cũng rất tích cực. Khi Nhà nước cùng tham gia, niềm tin của thị trường sẽ được củng cố, từ đó thu hút thêm các quỹ đầu tư và tổ chức tài chính đồng hành với doanh nghiệp.

Điều quan trọng là nguồn lực phải được sử dụng có trọng tâm. Nhà nước nên ưu tiên những lĩnh vực chiến lược, những ngành Việt Nam có lợi thế và những doanh nghiệp thực sự có năng lực tạo ra sản phẩm mới, thay vì hỗ trợ dàn trải.

- Doanh nghiệp đổi mới sáng tạo đang cần nhất điều gì để có thể phát huy vai trò nòng cốt trong mô hình phát triển mới?

- Theo tôi, doanh nghiệp cần nhất là một môi trường thể chế thuận lợi và thủ tục hành chính thực sự thông thoáng. Đối với doanh nghiệp đổi mới sáng tạo, cơ hội thị trường thường đến rất nhanh và cũng qua đi rất nhanh. Nếu thủ tục kéo dài, doanh nghiệp có thể bỏ lỡ cơ hội phát triển sản phẩm, tiếp cận khách hàng hoặc thu hút đầu tư.

Vì vậy, cùng với các chính sách hỗ trợ về vốn, cần tiếp tục cải cách mạnh thủ tục hành chính, rút ngắn thời gian cấp phép, kiểm định và bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ. Đây là những yếu tố có tác động trực tiếp đến chi phí, niềm tin và khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp.

Khi chính sách được thiết kế đúng và triển khai hiệu quả, doanh nghiệp sẽ có thêm động lực đầu tư cho nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và đóng góp nhiều hơn vào sự phát triển của đất nước.

- Trân trọng cảm ơn ông!

Đan Thanh thực hiện