Biến đồi cằn thành 'vùng đất trăm triệu' nhờ chuỗi liên kết cây dứa

Thu hoạch dứa. (Ảnh minh họa: Thu Hiền/TTXVN)

Từ những vùng đồi dốc trước đây chủ yếu trồng sắn, keo, cỏ voi hoặc bỏ hoang do hiệu quả kinh tế thấp, cây dứa đang dần trở thành cây trồng chủ lực tại nhiều địa phương miền núi Nghệ An. Không chỉ mang lại giá trị kinh tế cao hơn các loại cây truyền thống, dứa còn được phát triển theo chuỗi giá trị từ quy hoạch vùng nguyên liệu, liên kết sản xuất, bao tiêu sản phẩm đến chế biến và xuất khẩu.

Với sự hỗ trợ của chính quyền cùng sự tham gia của doanh nghiệp, loại cây trồng này đang mở ra hướng phát triển kinh tế đồi rừng bền vững, góp phần nâng cao thu nhập và cải thiện đời sống người dân.

Chuyển đất đồi kém hiệu quả sang sản xuất hàng hóa

Tại bản Na Bè, xã Tương Dương, gần 1 ha dứa của gia đình anh Lỳ Bá Chìa, Trưởng bản Na Bè, đang bước vào vụ thu hoạch đầu tiên. Trước đây, diện tích này chủ yếu được sử dụng để trồng cỏ voi nhưng hiệu quả kinh tế thấp và nguồn thu không ổn định.

Đầu năm 2025, sau khi được địa phương tuyên truyền về chủ trương chuyển đổi cơ cấu cây trồng, gia đình anh quyết định chuyển toàn bộ diện tích sang trồng dứa. Vụ thu hoạch đầu tiên đã mang lại niềm tin về một hướng sản xuất mới phù hợp với điều kiện vùng đồi núi.

Theo anh Lỳ Bá Chìa, cây dứa thích nghi tốt với điều kiện khí hậu và thổ nhưỡng địa phương, có khả năng chịu hạn, công chăm sóc không nhiều. Quan trọng hơn, đầu ra sản phẩm được Hội Nông dân xã hỗ trợ kết nối tiêu thụ nên người dân yên tâm đầu tư sản xuất.

Anh Chìa cho biết, nếu việc tiêu thụ tiếp tục thuận lợi, gia đình sẽ mở rộng diện tích và vận động thêm nhiều hộ dân trong bản cùng tham gia phát triển cây dứa nhằm nâng cao thu nhập.

Câu chuyện của gia đình anh Chìa cũng phản ánh xu hướng chuyển dịch cơ cấu cây trồng đang diễn ra tại nhiều địa phương miền núi Nghệ An. Thay vì sản xuất nhỏ lẻ, phụ thuộc vào các loại cây truyền thống có giá trị thấp, nhiều hộ dân đã chuyển sang sản xuất hàng hóa gắn với nhu cầu thị trường và liên kết với doanh nghiệp.

Theo lãnh đạo Hội Nông dân xã Tương Dương, việc hỗ trợ kết nối tiêu thụ sản phẩm là giải pháp quan trọng giúp người dân mạnh dạn chuyển đổi diện tích đất sản xuất kém hiệu quả sang các loại cây trồng có giá trị kinh tế cao. Khi đầu ra được đảm bảo, nông dân sẽ yên tâm đầu tư, nâng cao chất lượng sản phẩm và mở rộng quy mô sản xuất.

Thu hoạch dứa. (Ảnh minh họa: Quốc Khánh/TTXVN)

Không chỉ Tương Dương, xã Giai Xuân cũng được xác định là vùng trọng điểm phát triển cây dứa của Nghệ An nhờ quỹ đất đồi rộng, tầng đất dày, khả năng thoát nước tốt và phù hợp với đặc tính sinh trưởng của cây.

Địa phương đang từng bước chuyển đổi diện tích đất canh tác kém hiệu quả sang phát triển dứa theo hướng sản xuất hàng hóa tập trung. Theo Chủ tịch UBND xã Giai Xuân Bùi Đức Hồng, đến năm 2030, địa phương đặt mục tiêu chuyển đổi khoảng 2.000 ha đất sản xuất kém hiệu quả sang trồng dứa, ưu tiên các giống năng suất, chất lượng cao như Cayenne và MD2 nhằm phục vụ chế biến và xuất khẩu.

Điểm nổi bật trong định hướng phát triển của Giai Xuân là xây dựng chuỗi liên kết sản xuất ngay từ đầu. Địa phương đã phối hợp với Công ty cổ phần Thực phẩm xuất khẩu Đồng Giao (DOVECO) ký kết hợp đồng liên kết sản xuất và bao tiêu sản phẩm. Mô hình này giúp người dân yên tâm đầu tư thâm canh, giảm rủi ro về đầu ra và hạn chế tình trạng được mùa nhưng mất giá.

Để đáp ứng yêu cầu của doanh nghiệp, nông dân được hướng dẫn áp dụng quy trình sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP, từ khâu chọn giống, chăm sóc, bón phân đến phòng trừ sâu bệnh. Việc sản xuất đồng bộ không chỉ nâng cao năng suất mà còn cải thiện chất lượng quả, đáp ứng các tiêu chuẩn phục vụ chế biến và xuất khẩu.

Theo xã Giai Xuân, mỗi hécta dứa có thể mang lại doanh thu từ 230–250 triệu đồng/năm, cao gấp ba đến bốn lần so với trồng sắn hoặc keo. Hiệu quả kinh tế này đang tạo động lực để nhiều hộ dân chuyển đổi cơ cấu cây trồng, từng bước hình thành các vùng chuyên canh quy mô lớn.

Mở rộng vùng nguyên liệu gắn với chế biến

Theo ngành nông nghiệp Nghệ An, đến năm 2025, toàn tỉnh có gần 1.900 ha dứa với sản lượng hơn 38.700 tấn. Bên cạnh vùng chuyên canh Quỳnh Thắng, diện tích dứa tiếp tục được mở rộng tại các địa phương như Vân Du, Giai Xuân, Tân Phú, Tân An, Nghĩa Hành và Tiên Đồng. Đây đều là những khu vực có điều kiện đất đồi thuận lợi và còn nhiều dư địa để phát triển vùng nguyên liệu tập trung.

Không chỉ tiêu thụ dưới dạng quả tươi, dứa Nghệ An đang được chế biến thành nhiều sản phẩm có giá trị gia tăng như nước ép cô đặc, dứa đóng hộp, dứa đông lạnh và dứa sấy. Nhờ phát triển chế biến sâu, sản phẩm đã từng bước tiếp cận những thị trường có yêu cầu cao như Nhật Bản và Hàn Quốc, góp phần nâng cao giá trị nông sản địa phương.

Theo các chuyên gia, chế biến sâu là yếu tố then chốt giúp nâng cao giá trị của cây dứa. Nếu chỉ tiêu thụ quả tươi, giá cả thường biến động theo mùa vụ. Trong khi đó, công nghiệp chế biến không chỉ kéo dài thời gian bảo quản mà còn đa dạng hóa sản phẩm, tạo điều kiện để doanh nghiệp chủ động thu mua nguyên liệu với số lượng lớn và ổn định hơn, qua đó thúc đẩy phát triển bền vững vùng nguyên liệu.

Để khai thác hiệu quả tiềm năng của cây dứa, Nghệ An đã ban hành Đề án phát triển các cây trồng chủ lực, đặt mục tiêu đến năm 2030 hình thành khoảng 13.000 ha dứa tại những vùng có điều kiện đất đai, khí hậu phù hợp.

Việc mở rộng vùng nguyên liệu được định hướng gắn với các nhà máy chế biến và thị trường xuất khẩu nhằm nâng cao giá trị sản xuất nông nghiệp.

Song song với quy hoạch vùng nguyên liệu, tỉnh triển khai nhiều chính sách hỗ trợ thông qua Nghị quyết số 34/2025/NQ-HĐND. Theo đó, các hộ trồng mới được hỗ trợ tới 80% chi phí mua giống, cùng kinh phí làm đất và phủ màng ni lông. Chính sách này góp phần giảm áp lực vốn đầu tư ban đầu, tạo điều kiện để người dân mạnh dạn chuyển đổi những diện tích sản xuất kém hiệu quả sang trồng dứa.

Bên cạnh chính sách của tỉnh, sự đồng hành của doanh nghiệp đang tạo nền tảng quan trọng cho sự phát triển bền vững của vùng nguyên liệu. Các doanh nghiệp như Công ty cổ phần Thực phẩm xuất khẩu Đồng Giao (DOVECO) và Nafoods không chỉ đầu tư nhà máy chế biến mà còn ký hợp đồng bao tiêu sản phẩm, hỗ trợ giống, chuyển giao kỹ thuật và hướng dẫn nông dân sản xuất theo các tiêu chuẩn an toàn.

Mô hình liên kết này giúp hình thành chuỗi giá trị khép kín từ sản xuất đến chế biến và tiêu thụ, giảm rủi ro về thị trường cho người trồng.

Dứa mới được thu hoạch được công nhân phân loại trước khi đưa vào khu vực chế biến tại Công ty cổ phần Thực phẩm xuất khẩu Đồng Giao. (Ảnh: Đức Phương/TTXVN)

Đáng chú ý, việc Nghệ An ký kết hợp tác với Công ty cổ phần Thực phẩm xuất khẩu Đồng Giao để phát triển hàng nghìn héc-ta dứa nguyên liệu từ năm 2026 được kỳ vọng sẽ tạo bước chuyển mới cho ngành hàng này. Khi vùng nguyên liệu được mở rộng đồng bộ với công suất chế biến của nhà máy, đầu ra sẽ ổn định hơn, góp phần nâng cao hiệu quả sản xuất và giá trị kinh tế của cây dứa.

Theo ông Nguyễn Viết Hùng, Chủ tịch Hội Nông dân tỉnh Nghệ An, để cây dứa phát triển bền vững, ngoài sự hỗ trợ của nhà nước và doanh nghiệp, người dân cần thay đổi tư duy sản xuất. Từ phương thức canh tác nhỏ lẻ, manh mún, các hộ cần tham gia tổ hợp tác, hợp tác xã và liên kết theo chuỗi giá trị, đồng thời tuân thủ quy trình sản xuất thống nhất nhằm đáp ứng yêu cầu về chất lượng, an toàn thực phẩm và truy xuất nguồn gốc.

Tại xã Tương Dương, hiện người dân đã trồng hơn 20 ha dứa mật và địa phương đặt mục tiêu mở rộng lên 100 ha vào năm 2030. Tuy nhiên, quá trình triển khai chính sách hỗ trợ theo Nghị quyết số 34 vẫn còn nhiều vướng mắc.

Theo quy định, diện tích được hỗ trợ phải nằm trong vùng sản xuất tập trung, liền vùng, liền khoảnh và đáp ứng các yêu cầu kỹ thuật như cày xới đất, lên luống, phủ màng ni lông. Trong khi đó, điều kiện địa hình đồi núi của Tương Dương khiến đất sản xuất phân tán, máy móc khó tiếp cận nên việc áp dụng các tiêu chí này gặp nhiều trở ngại.

Theo bà Lương Thị Vân Anh, Chủ tịch Hội Nông dân xã Tương Dương, người dân rất hưởng ứng chủ trương mở rộng diện tích dứa vì cây trồng phù hợp với điều kiện tự nhiên và mang lại hiệu quả kinh tế. Tuy nhiên, quy định bắt buộc về kỹ thuật khiến nhiều hộ chưa đủ điều kiện để tiếp cận chính sách hỗ trợ, dù thực tế dứa vẫn sinh trưởng tốt theo phương thức canh tác truyền thống và cho chất lượng quả được thị trường đánh giá cao.

Vì vậy, địa phương mong muốn các cấp, ngành nghiên cứu điều chỉnh cơ chế hỗ trợ theo hướng linh hoạt hơn, phù hợp với điều kiện sản xuất ở miền núi thay vì áp dụng đồng nhất các tiêu chí dành cho vùng đồng bằng hoặc vùng chuyên canh tập trung.

Nếu những khó khăn về cơ chế sớm được tháo gỡ, cùng với việc phát huy lợi thế của giống dứa mật bản địa, nhiều địa phương miền núi Nghệ An sẽ có thêm điều kiện mở rộng vùng sản xuất hàng hóa, nâng cao thu nhập cho người dân, đồng thời từng bước xây dựng thương hiệu dứa đặc trưng của địa phương, góp phần phát triển kinh tế đồi rừng theo hướng bền vững./.

(TTXVN/Vietnam+)