50 năm Thành phố mang tên Bác - Bài 2: Thúc đẩy phát triển khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo

Một góc Khu Công nghệ cao TP Hồ Chí Minh - hạt nhân phát triển công nghệ và đổi mới sáng tạo của Thành phố mang tên Bác.

Hệ sinh thái đổi mới sáng tạo

Nếu như ở giai đoạn trước, công nghệ chủ yếu đóng vai trò hỗ trợ quản trị và cải cách hành chính, thì nay Thành phố đang mở rộng cách tiếp cận, hướng tới xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo toàn diện, đồng thời hình thành những không gian phát triển mới như trung tâm tài chính quốc tế, kinh tế không gian tầm thấp và đô thị thông minh.

Đây được xem là bước chuyển từ mô hình tăng trưởng dựa nhiều vào vốn và lao động, sang mô hình phát triển dựa trên tri thức, dữ liệu và công nghệ lõi; phù hợp với xu hướng cạnh tranh toàn cầu ngày càng đặt trọng tâm vào đổi mới sáng tạo.

Một trong những nền tảng quan trọng của hệ sinh thái này là Khu Công nghệ cao TP Hồ Chí Minh (SHTP), nơi được xem là hạt nhân phát triển công nghệ của Thành phố trong hơn hai thập kỷ qua. Tính đến nay, SHTP thu hút 163 nhà đầu tư, gồm 51 dự án FDI, với tổng vốn hơn 10,3 tỷ USD và 112 dự án trong nước, với tổng vốn trên 54.800 tỷ đồng, đồng thời tạo việc làm cho hơn 52.000 lao động.

Không chỉ dừng lại ở vai trò sản xuất công nghệ cao, SHTP đang được định hướng chuyển mạnh sang nghiên cứu và phát triển (R&D), đặc biệt trong các lĩnh vực trí tuệ nhân tạo (AI), công nghệ bán dẫn, tự động hóa và vật liệu mới. Đây được xem là bước chuyển quan trọng từ mô hình “thu hút đầu tư” sang “tạo ra công nghệ”, từng bước hình thành năng lực nội sinh về công nghệ lõi.

Phát biểu tại lễ kỷ niệm 23 năm thành lập SHTP, ông Nguyễn Văn Được, Chủ tịch UBND TP Hồ Chí Minh nhấn mạnh, mục tiêu phát triển của Thành phố không chỉ là tiếp tục thu hút các tập đoàn công nghệ lớn, mà quan trọng hơn là từng bước làm chủ công nghệ lõi.

Theo ông, Việt Nam có lợi thế về nguồn nhân lực trẻ cùng nền tảng giáo dục tốt về toán học và khoa học cơ bản; nếu được khơi dậy đúng hướng sẽ có thể tham gia sâu hơn vào các ngành công nghệ chiến lược như AI và bán dẫn.

Quan điểm này cho thấy định hướng phát triển của TP Hồ Chí Minh đang dịch chuyển từ vai trò “điểm đến đầu tư” sang vai trò chủ động hơn trong nghiên cứu, sáng tạo và làm chủ công nghệ.

Theo định hướng phát triển giai đoạn 2025 - 2030, SHTP được đặt mục tiêu trở thành trung tâm nghiên cứu đạt chuẩn quốc tế, đóng vai trò hạt nhân trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo của Thành phố Hồ Chí Minh, hướng tới mô hình “công viên khoa học” thay vì chỉ là khu công nghiệp công nghệ cao truyền thống.

Sự chuyển đổi này phản ánh xu hướng chung của các đô thị công nghệ trên thế giới, khi ranh giới giữa sản xuất, nghiên cứu và ứng dụng ngày càng thu hẹp.

Hoạt động nghiên cứu và phát triển tại các doanh nghiệp công nghệ cao.

Song song với SHTP, Trung tâm Cách mạng công nghiệp lần thứ tư tại TP Hồ Chí Minh (C4IR) đang đóng vai trò kết nối Thành phố với mạng lưới đổi mới sáng tạo toàn cầu của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF). Thông qua đó, Thành phố có điều kiện tiếp cận nhanh hơn các mô hình quản trị công nghệ mới, đặc biệt trong các lĩnh vực như AI, dữ liệu lớn, công nghiệp thông minh và chuyển đổi số.

Mở rộng không gian phát triển mới

Cùng với việc củng cố nền tảng công nghệ lõi, TP Hồ Chí Minh đang mở rộng các không gian phát triển mới, trong đó nổi bật là Trung tâm Tài chính quốc tế, kinh tế không gian tầm thấp và hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo.

Việc hình thành Trung tâm Tài chính Quốc tế Việt Nam tại TP Hồ Chí Minh (VIFC-HCMC) được xem là một bước đi mang tính chiến lược trong cấu trúc phát triển dài hạn của Thành phố. Trung tâm này không chỉ hướng tới mục tiêu thu hút dòng vốn quốc tế mà còn đóng vai trò định hướng và phân bổ nguồn lực tài chính vào các lĩnh vực ưu tiên như hạ tầng chiến lược, công nghiệp nền tảng, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh.

Theo định hướng phát triển, TP Hồ Chí Minh đang từng bước xây dựng hạ tầng số đồng bộ phục vụ trung tâm tài chính, trong đó tập trung vào các trung tâm dữ liệu lớn (data center), điện toán đám mây và ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong phân tích, giám sát và quản lý dòng vốn. Đây là yếu tố quan trọng để đảm bảo trung tâm tài chính có thể vận hành theo tiêu chuẩn quốc tế trong bối cảnh kinh tế số ngày càng chi phối các hoạt động tài chính toàn cầu.

Song song với lĩnh vực tài chính, TP Hồ Chí Minh đang hình thành hệ sinh thái kinh tế không gian tầm thấp (Low Altitude Economy - LAE), trong đó thiết bị bay không người lái (UAV) được xem là một trong những công nghệ trọng tâm. Thông qua các hoạt động kết nối tại Sàn Giao dịch công nghệ TP Hồ Chí Minh, nhiều mô hình ứng dụng UAV đang được thử nghiệm trong các lĩnh vực như giám sát đô thị, quản lý hạ tầng, logistics, nông nghiệp công nghệ cao và ứng phó thiên tai.

Các chuyên gia nhận định, không gian dưới 1.000m đang dần trở thành một hạ tầng kinh tế mới của thế kỷ XXI, tương tự vai trò của đường sắt trong thế kỷ XIX hay hàng không dân dụng trong thế kỷ XX. Tuy nhiên, để khai thác hiệu quả không gian này, yếu tố then chốt không chỉ nằm ở công nghệ mà còn ở hành lang pháp lý, mô hình ứng dụng thực tiễn và mức độ chấp nhận của thị trường.

Kinh tế tầm thấp được xem là một không gian phát triển mới, mở ra cơ hội ứng dụng công nghệ bay không người lái và các dịch vụ trên không nhằm tạo động lực tăng trưởng cho nền kinh tế số.

Trong bối cảnh đó, việc hình thành niềm tin đối với sản phẩm công nghệ do Việt Nam nghiên cứu và phát triển được xem là điều kiện quan trọng để phát triển bền vững hệ sinh thái UAV nói riêng và kinh tế không gian tầm thấp nói chung.

Bên cạnh các không gian phát triển mới, TP Hồ Chí Minh cũng ghi nhận bước tiến đáng chú ý trên bản đồ đổi mới sáng tạo toàn cầu. Theo Báo cáo Chỉ số hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo toàn cầu năm 2026 của StartupBlink, Thành phố đã tăng 12 bậc, vươn lên vị trí thứ 98 toàn cầu, lần đầu tiên góp mặt trong Top 100 hệ sinh thái khởi nghiệp năng động nhất thế giới.

Kết quả này không chỉ phản ánh sự cải thiện về thứ hạng, mà còn cho thấy quá trình tích lũy dài hạn của Thành phố về hạ tầng công nghệ, môi trường đầu tư, chính sách hỗ trợ khởi nghiệp và sự phát triển của cộng đồng doanh nghiệp đổi mới sáng tạo. Đây cũng là một trong những chỉ dấu quan trọng cho thấy hệ sinh thái khoa học công nghệ của TP Hồ Chí Minh đang dần tiệm cận các trung tâm đổi mới sáng tạo trong khu vực.

Song song với đó, Thành phố đang triển khai các cơ chế thúc đẩy thương mại hóa kết quả nghiên cứu thông qua quỹ đầu tư mạo hiểm, sàn giao dịch công nghệ thế hệ mới và các chương trình hỗ trợ doanh nghiệp khoa học công nghệ. Những thiết chế này đóng vai trò quan trọng trong việc kết nối ba thành tố: nhà khoa học, doanh nghiệp và nhà đầu tư, qua đó rút ngắn khoảng cách từ nghiên cứu đến thị trường.

Song song với đó, Sở Khoa học và Công nghệ TP Hồ Chí Minh cũng đang triển khai các chương trình hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa chuyển đổi số giai đoạn 2026 - 2030, với mục tiêu hỗ trợ hàng trăm nghìn doanh nghiệp tiếp cận công nghệ số, nền tảng AI và các giải pháp quản trị hiện đại.

Theo ông Lâm Đình Thắng, nguyên Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ TP Hồ Chí Minh, doanh nghiệp nhỏ và vừa không chỉ là đối tượng thụ hưởng chính sách mà phải trở thành lực lượng trung tâm trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, đóng vai trò lan tỏa công nghệ vào nền kinh tế thực.

Có thể thấy, TP Hồ Chí Minh đang từng bước chuyển dịch từ mô hình phát triển dựa trên công nghiệp truyền thống sang mô hình đô thị tri thức, trong đó khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và kinh tế số giữ vai trò trung tâm.

Nhiều hoạt động trình diễn, kết nối và chuyển giao công nghệ được tổ chức thường xuyên tại Trung tâm Khởi nghiệp sáng tạo TP Hồ Chí Minh (Sihub), góp phần thúc đẩy hệ sinh thái đổi mới sáng tạo của Thành phố.

Sự phát triển đồng thời của Khu Công nghệ cao, Trung tâm Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, Trung tâm Tài chính quốc tế, hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo và các mô hình kinh tế mới như UAV đang tạo nên một cấu trúc phát triển đa tầng, có tính liên kết cao.

Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt, lựa chọn chiến lược của TP Hồ Chí Minh thể hiện rõ định hướng: lấy khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo làm động lực tăng trưởng chủ đạo, hướng tới mục tiêu trở thành trung tâm kinh tế, công nghệ và đổi mới sáng tạo hàng đầu khu vực trong giai đoạn phát triển mới.

Bài cuối: Hướng tới đô thị đổi mới sáng tạo toàn diện

Bài, ảnh: Lưu Niệm/Báo Tin tức và Dân tộc