Doanh nghiệp, hợp tác xã hiến kế hóa giải 'nút thắt' liên kết

Năm 2026 là năm thứ ba Diễn đàn Hợp tác xã Quốc gia được tổ chức. Ảnh: Lê Hồng Nhung - Mekong ASEAN

Tính đến tháng 3/2026, Việt Nam có khoảng 35.197 hợp tác xã với gần 7 triệu thành viên, bao gồm khu vực nông nghiệp đạt 23.512 hợp tác xã, phi nông nghiệp với 11.685 hợp tác xã. Đây thông tin được Chủ tịch Liên minh Hợp tác xã Việt Nam Cao Xuân Thu Vân đưa ra tại Diễn đàn Hợp tác xã Quốc gia 2026, do Liên minh Hợp tác xã Việt Nam chủ trì, phối hợp với Tạp chí Kinh doanh tổ chức ngày 10/4.

Bà Vân cho biết, đến nay, khoảng 78% hợp tác xã hoạt động hiệu quả, gần 4.700 hợp tác xã đã tham gia liên kết chuỗi giá trị và khoảng 2.600 hợp tác xã ứng dụng công nghệ cao. Những con số trên không chỉ phản ánh quy mô phát triển mà còn cho thấy xu hướng hợp tác xã đang chuyển mình từ một mô hình hỗ trợ sang một chủ thể kinh tế năng động, có khả năng kết nối và tham gia sâu hơn vào thị trường.

Cũng theo bà Vân, trong bối cảnh hiện nay, không một khu vực kinh tế nào có thể phát triển một cách đơn lẻ. Doanh nghiệp cần vùng nguyên liệu ổn định và có tổ chức; nông dân cần đầu ra bền vững và thị trường; công nghệ cần môi trường ứng dụng thực tiễn; tài chính cần những mô hình kinh doanh có tính khả thi và bền vững.

Trong khi đó hiện Việt Nam đã có khoảng 12.000 - 13.000 doanh nghiệp nông nghiệp tham gia vào khâu chế biến, xuất khẩu; có hàng triệu hộ kinh doanh, thương lái, đại lý thu gom và các tác nhân trung gian tham gia lưu thông, phân phối sản phẩm trong ngành hàng này.

Chủ tịch Liên minh Hợp tác xã Việt Nam Cao Xuân Thu Vân. Ảnh: Lê Hồng Nhung - Mekong ASEAN

Dưới góc nhìn chuyên gia, ông Đỗ Mạnh Khởi - Phó cục trưởng Cục Phát triển doanh nghiệp tư nhân và Kinh tế tập thể (Bộ Tài chính) cho rằng, liên kết giữa doanh nghiệp và hợp tác xã là mối quan hệ cộng sinh và nó sẽ mở ra những không gian phát triển mới.

Trong đó, hợp tác xã sẽ không chỉ đơn thuần sản xuất mà còn tham gia vào chuỗi cung ứng vật tư, sơ chế, bảo quản và thương mại chuyên nghiệp hơn. Hợp tác xã cũng mở rộng nguồn thu; cán bộ được tiếp cận với các tiêu chuẩn khắt khe của doanh nghiệp, tăng tính chuyên nghiệp trong vận hành tổ chức.

Đồng thời, hợp tác xã sẽ trở thành người đại diện đủ mạnh để thương lượng giá cả và quyền lợi cho nông dân trên thị trường.

Đối với doanh nghiệp, sự liên kết sẽ giúp doanh nghiệp có thể kiểm soát chất lượng ngay ở giai đoạn đầu, từ đó tối ưu chi phí logistics và đảm bảo nguồn cung ổn định. “Việc tuân thủ các tiêu chuẩn bền vững trong chuỗi cung ứng không chỉ giúp doanh nghiệp đáp ứng yêu cầu của thị trường mà còn xây dựng hình ảnh thương hiệu gắn với trách nhiệm xã hội”, ông Khởi nhận định.

Tuy nhiên, ở góc độ thực tiễn, bài toán liên kết vẫn còn nhiều "nút thắt", đòi hỏi những lời giải thực tế và quyết liệt hơn từ chính người trong cuộc.

Chủ tịch HĐQT HTX cơ giới, xây dựng Vĩnh Thái (tỉnh Khánh Hòa) Lưu Văn Diễn. Ảnh: Lê Hồng Nhung - Mekong ASEAN

Theo ông Lưu Văn Diễn - Chủ tịch HĐQT HTX cơ giới, xây dựng Vĩnh Thái (tỉnh Khánh Hòa), nhiều hợp đồng liên kết giữa hợp tác xã và doanh nghiệp hiện nay chủ yếu dựa trên thỏa thuận dân sự ngắn hạn. Khi thị trường biến động, cơ chế xử lý tranh chấp còn kéo dài, chi phí pháp lý lớn, trong khi hợp tác xã thường có vị thế yếu hơn về nguồn lực và khả năng bảo vệ quyền lợi, điều này khiến tâm lý e ngại khi ký kết các hợp đồng dài hạn.

Thứ hai, trong một số trường hợp, khi giá thị trường thay đổi, cả hợp tác xã và doanh nghiệp đều có thể gặp áp lực điều chỉnh cam kết ban đầu. Nếu không có cơ chế ràng buộc và chia sẻ rủi ro rõ ràng, liên kết dễ bị đứt gãy. Điều này không chỉ gây thiệt hại về kinh tế mà còn làm giảm niềm tin giữa các bên.

Thứ ba, dù có hợp đồng bao tiêu hoặc hợp tác với doanh nghiệp, nhiều hợp tác xã vẫn khó tiếp cận vốn vay do thiếu tài sản bảo đảm, thiếu lịch sử tín dụng minh bạch hoặc quy mô còn nhỏ. Trong khi đó, để đáp ứng tiêu chuẩn của doanh nghiệp, từ truy xuất nguồn gốc đến đầu tư công nghệ, hợp tác xã cần nguồn vốn trung và dài hạn.

Niềm tin trong câu chuyện liên kết

Từ thực tiễn đó, ông Diễn thấy rằng, các bên sẽ cần cơ chế pháp lý rõ ràng hơn để bảo vệ hợp đồng liên kết như nghiên cứu xây dựng khung hợp đồng mẫu, có điều khoản chia sẻ rủi ro khi thị trường biến động.

Bên cạnh đó, cần cơ chế công nhận giá trị của hợp đồng liên kết như một căn cứ tiếp cận tín dụng. Nếu hợp tác xã có hợp đồng dài hạn với doanh nghiệp uy tín, hợp đồng đó nên được xem là một yếu tố bảo đảm bổ sung khi xét duyệt vay vốn.

Đặc biệt, việc tăng cường minh bạch và chuẩn hóa từ chính phía hợp tác xã cần được chú trọng. Các thành viên cũng cần nhận thức rõ ràng muốn được doanh nghiệp tin cậy, hợp tác xã phải minh bạch tài chính, chuẩn hóa quy trình sản xuất, bảo đảm chất lượng và truy xuất nguồn gốc. Đây là trách nhiệm nội tại của hợp tác xã, không thể trông chờ hoàn toàn vào hỗ trợ bên ngoài.

“Chúng tôi cho rằng liên kết bền vững chỉ hình thành nếu có sự chia sẻ rủi ro. Khi thị trường thuận lợi, các bên cùng hưởng lợi; khi khó khăn, các bên cùng tìm giải pháp thay vì đơn phương chấm dứt hợp đồng,” ông Diễn nhấn mạnh.

Trong khi đó, bà Vũ Thị Lệ Thủy - Giám đốc HTX 3T nông sản Cao Phong (tỉnh Phú Thọ) cho rằng, cần có sự đồng hành của cơ quan quản lý Nhà nước trong việc hướng dẫn khung hợp đồng mẫu, cơ chế hòa giải nhanh khi có tranh chấp, cũng như khuyến khích các mô hình liên kết dài hạn thông qua chính sách phù hợp.

Giám đốc HTX Nông nghiệp Sen Quê Bác (tỉnh Nghệ An) Phạm Kim Tiến. Ảnh: Lê Hồng Nhung - Mekong ASEAN

Một yếu tố khác cũng được nhắc đến như một "hàng rào vô hình", đó là sự thiếu hụt niềm tin giữa các chủ thể liên kết. Theo ông Phạm Kim Tiến - Giám đốc HTX Nông nghiệp Sen Quê Bác (tỉnh Nghệ An): “Khi nói đến việc kết nối, chúng tôi cho rằng câu hỏi quan trọng nhất không phải là doanh nghiệp có sẵn sàng hợp tác hay không, mà là hợp tác xã đã sẵn sàng để được doanh nghiệp tin cậy hay chưa”.

Lâu nay, nhiều hợp tác xã vẫn giữ tâm thế là đơn vị yếu thế, cần sự hỗ trợ hoặc "giải cứu" từ phía doanh nghiệp. Thế nhưng, thực tiễn hội nhập đã chứng minh rằng niềm tin không thể xây dựng dựa trên sự cảm thông, mà phải dựa trên năng lực thực chất.

Là đơn vị xây dựng niềm tin thành công với đối tác, người đứng đầu Sen Quê Bác chia sẻ, để làm được điều đó, hợp tác xã đã thực hiện một cuộc cách mạng nội tại để thoát khỏi tư duy sản xuất cũ.

Đơn vị này không chỉ chuẩn hóa chất lượng sản phẩm theo hướng quy hoạch, đồng bộ kỹ thuật mà còn đưa truy xuất nguồn gốc là tiêu chí đặt lên hàng đầu. Sen Quê Bác đã xây dựng một hệ thống dữ liệu thực sự “sống”, bao gồm việc ghi chép nhật ký sản xuất chi tiết theo từng vùng nguyên liệu, lưu trữ quy trình chế biến, công khai thông tin đến người tiêu dùng…

Sen Quê Bác cũng mạnh dạn “rũ bỏ” mô hình “quản lý gia đình” để vận hành đơn vị theo hướng doanh nghiệp, và đưa công nghệ vào quá trình sản xuất, tiêu thụ.

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Trần Mạnh Báo - Chủ tịch HĐQT Tập đoàn ThaiBinh Seed hiến kế thêm, nếu doanh nghiệp muốn có vùng nguyên liệu ổn định, sản phẩm đạt chuẩn quốc tế và truy xuất minh bạch, việc chỉ ký hợp đồng thu mua là chưa đủ. Doanh nghiệp cần tham gia sâu hơn vào quá trình nâng cấp hợp tác xã.

Đầu tiên, doanh nghiệp có thể góp vốn và đầu tư hạ tầng sản xuất. Trong một số mô hình thành công, doanh nghiệp không chỉ đặt hàng mà còn tham gia góp vốn, hỗ trợ xây dựng kho bãi, nhà sơ chế, hệ thống kiểm soát chất lượng. Khi có sự đồng đầu tư, lợi ích và trách nhiệm của hai bên sẽ gắn chặt với nhau hơn.

Bên cạnh đó, để hợp tác đáp ứng được yêu cầu của thị trường, doanh nghiệp có thể hỗ trợ chuyển giao quy trình sản xuất, tiêu chuẩn chất lượng, hệ thống truy xuất nguồn gốc và quản lý dữ liệu. Điều này không chỉ giúp hợp tác xã nâng chuẩn mà còn giúp doanh nghiệp bảo đảm chất lượng đầu vào một cách bền vững.

Doanh nghiệp và hợp tác xã cũng cần hướng tới mối quan hệ hợp tác lâu dài. Ở đó, doanh nghiệp cần có kế hoạch ổn định vùng nguyên liệu; hợp tác xã cần cam kết sản lượng và chất lượng.

“Khi hai bên cùng xác lập chiến lược 3 - 5 năm thay vì từng vụ mùa, sự tin cậy sẽ được củng cố”, Chủ tịch HĐQT Tập đoàn ThaiBinh Seed khẳng định.

Lê Hồng Nhung