Điều gì giúp Nghệ An đi ngược dòng nhập siêu của cả nước?

Cán cân xuất nhập khẩu của Nghệ An từ 2021 đến nay nghiêng về xuất siêu. Đồ họa: Thành Duy. Nguồn: Cục Hải quan (Bộ Tài chính); Sở Tài chính Nghệ An

Bức tranh xuất nhập khẩu của Nghệ An đi theo hướng ngược lại. Trong 7 tháng, tỉnh xuất khẩu khoảng 3,69 tỷ USD, nhập khẩu 2,95 tỷ USD, tạo mức xuất siêu khoảng 730 triệu USD. Nếu chỉ nhìn vào con số xuất siêu, câu chuyện có vẻ khá đơn giản, nhưng đặt trong một chu kỳ dài hơn, phía sau cán cân thương mại hiện lên một quá trình chuyển dịch sâu sắc.

Năm 2021, kim ngạch xuất khẩu của Nghệ An đạt khoảng 2,11 tỷ USD, trong khi nhập khẩu đạt 994 triệu USD. Đến năm 2025, xuất khẩu đã tăng lên khoảng 4,52 tỷ USD, nhập khẩu đạt 2,73 tỷ USD.

Sau 5 năm, quy mô xuất khẩu của tỉnh tăng hơn gấp đôi, trong khi cán cân thương mại vẫn duy trì trạng thái xuất siêu. Đây là điểm đáng chú ý, bởi tăng trưởng xuất khẩu diễn ra đồng thời với sự mở rộng mạnh của nhập khẩu phục vụ sản xuất.

Điều quan trọng nằm ở cấu trúc dòng hàng. Khoảng 90% kim ngạch xuất khẩu năm 2025 đến từ hai nhóm công nghiệp nhẹ, tiểu thủ công nghiệp và công nghiệp nặng, khoáng sản. Riêng nhóm công nghiệp nhẹ và tiểu thủ công nghiệp tăng từ khoảng 977 triệu USD năm 2021 lên 2,28 tỷ USD năm 2025. Nhóm công nghiệp nặng và khoáng sản tăng từ 845 triệu USD lên 1,77 tỷ USD.

Những con số trên cho thấy động lực xuất khẩu của Nghệ An đang dịch chuyển rõ hơn sang công nghiệp chế biến, chế tạo. Đây cũng là quá trình gắn chặt với dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), khi nguồn vốn này góp phần hình thành năng lực sản xuất mới, mở rộng công suất và kết nối sản phẩm của Nghệ An với chuỗi cung ứng, thị trường quốc tế.

Ở chiều ngược lại, cơ cấu nhập khẩu của Nghệ An tương đối phù hợp với quá trình công nghiệp hóa. Tỉnh nhập khẩu nguyên vật liệu, linh kiện, máy móc, thiết bị, vải, phụ liệu và nhiều loại hàng hóa trung gian phục vụ sản xuất.

Chính sự chênh lệch về tốc độ tăng giữa đầu ra và đầu vào đang giúp Nghệ An duy trì xuất siêu. Trong 7 tháng đầu năm 2026, xuất khẩu tăng 52%, trong khi nhập khẩu tăng 35%. Quy mô đầu ra tăng nhanh hơn đầu vào, qua đó mở rộng cán cân thương mại theo hướng có lợi cho xuất khẩu.

Điều này cũng cho thấy sự khác biệt giữa một nền kinh tế xuất khẩu dựa chủ yếu vào tài nguyên, hàng thô, sơ chế với một nền sản xuất đang hình thành các chuỗi công nghiệp.

Quang cảnh cảng Cửa Lò. Ảnh: Thành Duy

Tuy nhiên, xuất siêu về mặt thương mại chưa đồng nghĩa với giá trị gia tăng trong nền kinh tế cũng tăng tương ứng. Một nhà máy có thể xuất khẩu hàng trăm triệu USD nhưng vẫn phải nhập khẩu phần lớn nguyên liệu, linh kiện, máy móc hoặc phụ liệu. Lúc đó, kim ngạch xuất khẩu lớn chưa phản ánh đầy đủ lượng giá trị thực sự được giữ lại trong nền kinh tế địa phương.

Vì vậy, bên cạnh câu hỏi xuất khẩu tăng bao nhiêu, cần đặt thêm câu hỏi: Bao nhiêu giá trị được tạo ra và giữ lại tại Nghệ An? Câu trả lời phụ thuộc vào mức độ tham gia của doanh nghiệp nội tỉnh vào chuỗi cung ứng, tỷ lệ nội địa hóa, năng lực cung ứng nguyên phụ liệu, trình độ công nghệ và khả năng tạo ra những sản phẩm có hàm lượng giá trị gia tăng cao hơn.

Đây cũng là điểm quyết định chất lượng của xuất khẩu trong giai đoạn tiếp theo. Nghệ An đang đặt mục tiêu xuất khẩu 9 tỷ USD vào năm 2030; đồng nghĩa quy mô xuất khẩu phải gần gấp đôi mức khoảng 4,5 tỷ USD của năm 2025.

Để đạt mục tiêu này, bên cạnh nâng cao hiệu quả thu hút đầu tư và hình thành thêm các sản phẩm xuất khẩu chủ lực thì logistics, hạ tầng khu công nghiệp, năng lượng, nguồn nhân lực và năng lực cung ứng trong nước sẽ trở thành những yếu tố quyết định.

Quan trọng hơn, cần hình thành được mạng lưới doanh nghiệp nội đủ năng lực cung cấp nguyên liệu, linh kiện và dịch vụ cho các nhà máy FDI. Có như vậy, tác động của FDI sẽ không dừng ở việc tạo thêm kim ngạch xuất khẩu mà có thể lan tỏa rộng hơn vào nền kinh tế tỉnh.

Nhìn tổng thể, xuất siêu của Nghệ An hiện nay phản ánh một xu hướng đáng chú ý: Năng lực sản xuất đang mở rộng nhanh hơn nhu cầu nhập khẩu đầu vào, trong đó công nghiệp chế biến, chế tạo ngày càng giữ vai trò lớn. Nếu xu hướng này được duy trì, cán cân thương mại có thể tiếp tục trở thành một điểm tựa cho tăng trưởng 2 con số.

Vấn đề lúc này là Nghệ An cần biến lợi thế xuất siêu thành năng lực cạnh tranh, biến dòng vốn FDI thành hệ sinh thái sản xuất, biến nhập khẩu nguyên liệu thành giá trị gia tăng cao hơn và biến mỗi USD xuất khẩu thành nhiều giá trị hơn cho nền kinh tế.

Thành Duy