Để dạy STEM thực chất, giáo viên phải làm chủ công nghệ và chấp nhận vất vả hơn

Tại hội thảo “Giáo dục STEM - Định hướng đào tạo nhân lực từ trường phổ thông” do Sở GD-ĐT Hà Nội phối hợp ĐH Phenikaa tổ chức ngày 21/3, TS Thái Văn Tài, Vụ trưởng Vụ Giáo dục Phổ thông (Bộ GD-ĐT), cho biết nhu cầu nhân lực khoa học - công nghệ đang rất lớn, nhưng thực tế 60-65% học sinh THPT lại chọn tổ hợp khoa học xã hội. Điều này khiến các trường đại học thiếu nguồn tuyển cho các ngành STEM, cả ở bậc nghề và đại học. Vì vậy, việc định hướng năng lực học sinh theo nhu cầu nhân lực ngay từ bậc phổ thông cần được nhìn nhận toàn diện và có giải pháp kịp thời.

PGS.TS Chu Cẩm Thơ, Phó Tổng Giám đốc ĐH Phenikaa chia sẻ tại hội thảo “Giáo dục STEM - Định hướng đào tạo nhân lực từ trường phổ thông”.

PGS.TS Chu Cẩm Thơ, Phó Tổng Giám đốc ĐH Phenikaa, cho biết theo thống kê của Bộ GD-ĐT giai đoạn 2020-2025, tỷ lệ học sinh THPT chọn theo đuổi ngành STEM ở bậc đại học không tăng. Hiện, chưa đến 30% thí sinh đăng ký thi tốt nghiệp với các môn thuộc khối STEM; trong số này, tỷ lệ trúng tuyển và theo học thành công còn thấp hơn.

Trong khi đó, nhu cầu nhân lực STEM tăng nhanh. Khoảng 40% doanh nghiệp gặp khó khi tuyển lao động có kỹ năng STEM; mỗi năm thiếu 150.000-200.000 nhân lực công nghệ. Các lĩnh vực thiếu hụt lớn gồm AI, dữ liệu, kỹ thuật và công nghệ số.

Để giải quyết vấn đề, bà Thơ nhấn mạnh vai trò của giáo dục STEM ở bậc phổ thông. Dẫn nghiên cứu quốc tế, bà cho biết 80% định hướng học đại học được hình thành từ giai đoạn này. Việc tiếp cận STEM sớm giúp học sinh tự tin theo đuổi lĩnh vực; ngược lại, nếu bắt đầu muộn, đặc biệt từ đại học, người học sẽ mất nhiều thời gian hơn để đạt trình độ chuyên sâu do thiếu nền tảng toán học và tư duy phân tích.

Để giáo dục STEM thực chất, giáo viên không nhàn hơn

GS Lê Anh Vinh, Viện trưởng Viện Khoa học giáo dục Việt Nam cho rằng, trước yêu cầu của thời đại với chuyển đổi số, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo... thế hệ trẻ chắc chắn cần kiến thức về STEM để bắt kịp xu hướng. “Kể cả những bạn trẻ không có thiên hướng theo đuổi nghề nghiệp liên quan đến khoa học công nghệ cũng cần kiến thức nền tảng về STEM”, ông Vinh nói.

Theo ông Vinh, ở nhiều lớp học, học sinh chủ yếu ghi nhớ quy trình và lặp lại thao tác để đạt kết quả trong kỳ thi hoặc sản phẩm. Nếu không cẩn trọng, giờ học STEM dễ biến thành giờ thủ công - đây là điểm nghẽn trong thiết kế bài học hiệu quả.

GS Lê Anh Vinh, Viện trưởng Viện Khoa học giáo dục Việt Nam. Ảnh: Thanh Hùng

Bên cạnh đó, giáo dục STEM còn thiếu chú trọng phát triển tư duy bậc cao khi môi trường học tập chưa thực sự khuyến khích các kỹ năng như phân tích, giải quyết vấn đề phức tạp, sáng tạo và phản biện.

Ông Vinh cho biết, một quy trình STEM đầy đủ phải gồm các bước: Đặt vấn đề, nghiên cứu, đề xuất giải pháp, xây dựng và cải tiến. Tuy nhiên, trong thực tế, nhiều nơi lược bỏ các bước, chỉ tập trung làm ra sản phẩm, khiến mục tiêu cốt lõi là phát triển tư duy bậc cao không đạt được.

Một thách thức nữa, theo ông Vinh, là thiếu kết nối với thực tiễn. “Học sinh có thể làm ra được sản phẩm, đạt điểm cao nhưng lại khó áp dụng kiến thức vào tình huống thực tế hoặc giải quyết vấn đề mới”, ông nói.

Ông Vinh cho rằng, để giáo dục STEM đi vào thực chất, cần thay đổi mạnh vai trò của giáo viên. Dù công nghệ được quan tâm, nếu thiếu nền tảng sư phạm vững chắc và sự chuẩn bị kỹ lưỡng, các giải pháp cũng chỉ dừng ở công cụ. Giáo viên có thể vất vả hơn, nhưng sẽ làm tốt hơn. Theo ông, công nghệ chỉ phát huy hiệu quả khi được thiết kế có chủ đích, đặt trên nền tảng sư phạm phù hợp và do giáo viên có năng lực dẫn dắt.

Ông Lưu Văn Thông, Hiệu trưởng Trường THCS Cầu Giấy (Hà Nội). Ảnh: Thanh Hùng

Từ thực tiễn triển khai phòng STEM tại nhà trường, ông Lưu Văn Thông, Hiệu trưởng Trường THCS Cầu Giấy (Hà Nội) cho rằng, quyết tâm của ban giám hiệu rất quan trọng. “Trường quyết tâm không để phòng STEM trở thành phòng trưng bày thiết bị, mà phải là không gian để học sinh được tham gia, vận hành và sáng tạo”, ông Thông nói.

Ông Thông cho biết, giáo viên cần làm chủ công nghệ. Trước mắt, trường tập hợp đội ngũ nòng cốt từ tổ khoa học tự nhiên, công nghệ và các thầy cô có năng lực CNTT tốt để tập huấn, bồi dưỡng, chủ yếu trong dịp hè. Mục tiêu là giúp nhóm này nắm rõ thiết bị trong phòng STEM, làm chủ công nghệ đi kèm, lắp ráp robot… từ đó có thể hướng dẫn và tổ chức thực hành hiệu quả cho học sinh.

Sau đó, trường tiếp tục tập huấn một nhóm học sinh cốt cán làm chủ công nghệ và giới thiệu cho các bạn khác trong trường.

Nhà trường cũng tạo nhiều sân chơi khoa học như cho học sinh tham quan phòng STEM, trải nghiệm thiết bị, làm thí nghiệm đơn giản và xây dựng các dự án. Đồng thời, giáo viên được khuyến khích rà soát chương trình, chuyển những nội dung phù hợp thành bài học hoặc dự án STEM gắn với công nghệ để đưa vào kế hoạch giảng dạy, giúp nhiều học sinh có cơ hội tiếp cận.

Thanh Hùng