Để bữa cơm vùng cao là nơi sum vầy, không phải nỗi lo

Rủi ro hiện hữu từ món ăn truyền thống

Ở các thôn, khu dân cư vùng cao Phước Năng, Phước Thành, Khâm Đức, thành phố Đà Nẵng (huyện Phước Sơn, tỉnh Quảng Nam cũ), những cuộc họp dân vẫn diễn ra đều đặn trong tuần qua. Nội dung trọng tâm: Vận động bà con từ bỏ món cá chép ủ chua – món ăn quen thuộc nhưng tiềm ẩn nhiều rủi ro.

Không chỉ họp dân, lực lượng công an xã, cán bộ y tế, cùng già làng, người có uy tín còn đến từng nhà để giải thích, nhắc nhở. Dù từng có người tử vong, có người được cứu chữa, nhưng không ít người dân vẫn chưa tin cá ủ chua có thể gây ngộ độc.

Các xã vùng cao tăng cường tuyên truyền đến từng thôn, hộ dân về mức độ nguy hiểm của việc sử dụng cá ủ chua

Chị Hồ Thị Trang, ở thôn 2, xã Phước Năng cho biết: “Công an xã và cán bộ y tế đến tận thôn tuyên truyền, tôi có dự và nắm bắt rõ thông tin. Tôi cũng đứng lên ý kiến và khuyên bà con đừng ăn món cá chép ủ chua nữa. Tôi nói ý kiến cá nhân nhưng không biết rồi bà con có bỏ món này được không. Riêng bản thân tôi thì 2 năm qua không dám ăn món này nữa vì rất sợ bản thân mình và gia đình bị ngộ độc”.

Việc chế biến chủ yếu theo phương thức thủ công, thiếu kiểm soát vệ sinh, trong khi nhận thức của một bộ phận người dân về nguy cơ độc tố khi dùng món cá chép ủ chua còn hạn chế. Nhiều người dân Giẻ Triêng vẫn cho rằng chỉ cá sống trong môi trường ô nhiễm mới gây ngộ độc, còn cá bắt từ suối, khe tự nhiên sẽ không gây hại, dù trước đó đã ghi nhận không ít trường hợp ngộ độc được ngành y tế xác định liên quan đến món ăn này. Thực tế những ngày qua vẫn có người phải nhập viện sau khi ăn cá ủ chua – từ đau đầu, chóng mặt, nôn ói đến suy hô hấp. Món ăn gắn với bếp lửa gia đình giờ lại thành nguyên nhân của những ca cấp cứu.

Công an và nhân viên y tế xã Phước Năng, TP Đà Nẵng khuyến cáo người dân không ăn cá ủ chua

Riêng tại xã Phước Năng, mới nhất có 1 người nhập viện với các triệu chứng nghi ngộ độc. Trước đó, ngày 9/3, cũng tại đây đã có 5 người vào viện; có trường hợp hôn mê, phải thở máy, hồi sức tích cực. Bác sĩ nhận định đều nghi do độc tố Botulinum - loại độc cực mạnh, có thể gây liệt cơ, suy hô hấp nếu không xử lý kịp.

Gõ cửa từng nhà, vận động không sử dụng món cá ủ chua

Trước tình hình này, xã Phước Năng buộc phải “tăng liều” tuyên truyền: từ loa truyền thanh phát đều mỗi ngày, mạng xã hội, phát tờ rơi, đến xuống tận thôn, gõ cửa từng nhà để nói cho bà con hiểu. Đồng thời, địa phương phối hợp với Chi cục An toàn thực phẩm (Sở Y tế Đà Nẵng) mở các lớp tập huấn, chỉ rõ nguy cơ ngộ độc từ vi khuẩn Clostridium botulinum - loại độc tố không “chừa” ai.

Công an xã Phước Năng tăng cường tuyên truyền đến người dân về ngộ độc botulinum từ cá ủ chua

Nói cách khác, tuyên truyền thì đủ đường, nói cũng đã nhiều lần, nhưng để thay đổi một thói quen cũ xem ra vẫn không dễ. Ông Lê Viết Thắng, Chủ tịch UBND xã Phước Năng cho hay, UBND xã thành lập 10 tổ công tác, tương ứng với 10 thôn trên địa bàn làm nhiệm vụ tuyên truyền, vận động người dân không tích trữ, chế biến và sử dụng các loại thực phẩm ủ chua. Đồng thời, vận động người dân tự nguyện giao nộp các sản phẩm ủ chua không bảo đảm vệ sinh an toàn thực phẩm; hướng dẫn bà con thực hiện ăn chín, uống sôi để bảo vệ sức khỏe cho bản thân và gia đình. UBND xã tổ chức ký cam kết giữ các hộ dân với chính quyền địa phương về việc thực hiện các nội dung đã được tuyên truyền, vận động.

Ông Lê Viết Thắng, Chủ tịch UBND xã Phước Năng, họp bàn giải pháp vận động người dân không sử dụng thực phẩm ủ chua

Chỉ trong nửa tháng qua, xã Phước Năng đã ghi nhận 6 ca ngộ độc nặng. Các địa bàn lân cận như Phước Thành, Khâm Đức cũng không nằm ngoài nguy cơ từ những món ủ chua “quen mà không an toàn”. Trước thực tế đó, chính quyền các xã buộc phải siết lại công tác tuyên truyền, kiểm tra, nhắc nhở người dân thay đổi thói quen ăn uống – bởi đây không còn là chuyện riêng từng bữa cơm, mà là vấn đề sức khỏe cộng đồng.

Ông Hồ Công Điểm, Chủ tịch UBND xã Khâm Đức cho biết, xã đang tăng cường kiểm soát, nhưng để người dân thực sự thay đổi thì vẫn là câu chuyện không dễ: “Rút kinh nghiệm từ nhiều trường hợp ngộ độc do sử dụng cá ủ chua trên địa bàn huyện Phước Sơn, tỉnh Quảng Nam cũ xảy ra trong các năm trước và cả những trường hợp gần đây, xã đã ban hành nhiều văn bản, đồng thời đẩy mạnh công tác truyền thông, tuyên truyền đến bà con nhân dân về tác hại, mức độ nguy hiểm; đồng thời thông tin cụ thể các địa bàn đã xảy ra tình trạng này để nâng cao cảnh báo”.

Để chấm dứt nỗi lo từ thực phẩm ủ chua

Nguy cơ không còn là cảnh báo trên giấy. Năm 2023, tại Phước Sơn (Quảng Nam cũ) đã ghi nhận 10 ca ngộ độc Botulinum do cá ủ chua, trong đó có 1 ca tử vong, nhiều người phải thở máy. Từ đầu tháng 3/2026 đến nay, riêng xã Phước Năng (TP. Đà Nẵng) tiếp tục ghi nhận 5 ca ngộ độc và 1 ca nghi ngộ độc Botulinum. May mắn các bệnh nhân đã ổn định, nhưng con số này cho thấy nguy cơ vẫn đang lặp lại – và không hề “chừa” ai.

Đáng nói, thuốc giải độc Botulinum cực kỳ đắt đỏ, mỗi lọ có giá hàng trăm triệu đồng, lại không phổ biến và rất ít cơ sở y tế dự trữ sẵn. Trước đây, một số lọ thuốc phải gom từ bệnh viện lớn trong nước và phải nhờ Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) hỗ trợ khẩn cấp. Nói cách khác, khi đã ngộ độc thì không chỉ đối mặt với nguy cơ tử vong, mà còn là cuộc chạy đua với thời gian, chi phí và cả… sự may mắn.

Một bệnh nhân ngộ độc Botulinum do ăn cá ủ chua điều trị tại Bệnh viện Đa khoa khu vực miền núi phía Bắc Quảng Nam

Theo ngành y tế, độc tố Botulinum là một trong những độc tố thần kinh mạnh nhất do vi khuẩn Clostridium botulinum sinh ra, có thể gây liệt cơ, suy hô hấp và đe dọa tính mạng nếu không được xử trí kịp thời. Loại vi khuẩn này phát triển trong môi trường yếm khí (thiếu oxy), vì vậy dễ xuất hiện trong các thực phẩm ủ, lên men không bảo đảm vệ sinh an toàn.

Ông Nguyễn Tấn Hải, Phó Giám đốc Sở Y tế thành phố Đà Nẵng cho hay Sở đã thành lập đoàn khảo sát, trực tiếp làm việc với các xã Phước Năng, Phước Chánh; đồng thời yêu cầu tăng cường tuyên truyền theo phương châm “đi từng nhà, rà từng đối tượng”. Bên cạnh đó, ngành y tế cũng hướng dẫn người dân quy trình chế biến an toàn, đặc biệt là làm sạch nội tạng cá – nơi vi khuẩn dễ phát triển – nhằm hạn chế tối đa nguy cơ ngộ độc.

“Sở Y tế thành phố Đà Nẵng yêu cầu Trung tâm Kiểm soát bệnh tật (CDC) xây dựng các chương trình truyền thông, thực hiện các clip ngắn gọn, dễ hiểu và thiết kế poster nêu rõ những điều nên và không nên khi ăn hoặc chế biến món cá ủ chua. Về công tác điều trị và dự phòng, chúng tôi yêu cầu các cơ sở y tế nâng cao cảnh giác, phát hiện sớm các ca nghi ngờ để kịp thời điều trị tích cực và kích hoạt quy trình giải độc. Đồng thời, đề xuất Bộ Y tế dự trữ một số thuốc giải độc (do đây là loại thuốc rất hiếm) tại kho dự trữ quốc gia, nhằm điều tiết và cung ứng kịp thời cho các cơ sở khi xuất hiện ca bệnh” - ông Nguyễn Tấn Hải thông tin.

2 bệnh nhân nghi ngộ độc thực phẩm do độc tố Botulinum đã được xuất viện. Ảnh: Minh Hiền.

Bếp lửa vẫn đỏ, vẫn giữ hồn cốt bữa cơm vùng cao qua bao đời. Nhưng sau những ca ngộ độc đã xảy ra, mỗi lựa chọn trên mâm cơm hôm nay không còn là chuyện thói quen, mà là câu chuyện an toàn. Dù lực lượng chức năng đã vào cuộc, từ kiểm tra, rà soát đến tuyên truyền, vận động, thì điều quyết định vẫn nằm ở chính người dân – dám thay đổi, từ bỏ những cách chế biến tiềm ẩn rủi ro, chọn thực phẩm an toàn hơn cho gia đình và cộng đồng.

Giữ gìn bản sắc ẩm thực là cần, nhưng giữ được sức khỏe mới là điều quan trọng hơn – để bữa cơm vùng cao thực sự là nơi sum vầy, không phải là nỗi lo.

Long Phi, Thành Long/VOV-Miền Trung