Đặt khoa học công nghệ làm trụ cột phát triển Thủ đô

Hoàn thiện thể chế, tháo gỡ điểm nghẽn cho đổi mới sáng tạo

Dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là trụ cột quan trọng, được tích hợp xuyên suốt trong hoạch định chính sách, quản lý nhà nước và phát triển các ngành, lĩnh vực kinh tế - xã hội của Thủ đô.

Một góc Hà Nội. Ảnh: Phạm Hùng

Theo đó, các hoạt động trong lĩnh vực này phải hướng tới giải quyết những bài toán lớn của thành phố, đồng thời, ưu tiên thu hút, trọng dụng nhân tài với các chính sách vượt trội. Một điểm đáng chú ý là cơ chế cho phép thí điểm, thử nghiệm có kiểm soát các mô hình, công nghệ mới, làm cơ sở tổng kết và nhân rộng trong phạm vi cả nước.

Dự thảo cũng đề cập nguyên tắc chấp nhận rủi ro, miễn trừ trách nhiệm đối với rủi ro trong hoạt động khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Việc sử dụng ngân sách nhà nước được yêu cầu linh hoạt, dựa trên kết quả đầu ra, gắn với mục tiêu phát triển kinh tế số, nâng cao năng suất lao động và hiệu quả quản lý đô thị.

HĐND thành phố được trao thẩm quyền ban hành các cơ chế, chính sách cụ thể, trong đó có hỗ trợ phát triển hạ tầng, tổ chức khoa học công nghệ, thúc đẩy chuyển giao công nghệ, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, hỗ trợ khởi nghiệp sáng tạo và thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Đáng chú ý, dự thảo cho phép thành lập Quỹ đầu tư mạo hiểm sử dụng ngân sách thành phố nhằm đầu tư cho hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo. Quỹ hoạt động theo nguyên tắc thị trường, chấp nhận rủi ro, bảo đảm công khai, minh bạch và hiệu quả.

Một chính sách nổi bật khác là khoản chi cho nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ và đổi mới sáng tạo từ quỹ phát triển khoa học và công nghệ của doanh nghiệp, tổ chức, đơn vị sự nghiệp công lập được tính trừ vào thu nhập chịu thuế với mức không thấp hơn 200% chi phí thực tế. Đồng thời, thu nhập của cá nhân từ thực hiện nhiệm vụ khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được xác định là không chịu thuế thu nhập cá nhân.

Dự thảo Luật cũng nhấn mạnh vai trò của chuyển đổi số trong quản trị đô thị. UBND thành phố được giao ban hành khung kiến trúc số đặc thù và nền tảng số dùng chung, bảo đảm phù hợp với khung kiến trúc quốc gia. Việc quản trị được định hướng dựa trên dữ liệu số, ứng dụng công nghệ số và trí tuệ nhân tạo; đồng thời, trách nhiệm chia sẻ dữ liệu, phát triển dữ liệu mở và cơ chế khai thác dữ liệu công - tư được quy định rõ ràng.

Đáng chú ý, các cơ sở dữ liệu quốc gia và chuyên ngành (trừ dữ liệu thuộc bí mật nhà nước) phải được kết nối, chia sẻ và khai thác phục vụ quản lý, điều hành và thử nghiệm chính sách. Thành phố cũng được phép ban hành các quy chuẩn, tiêu chuẩn cao hơn hoặc chưa có trong hệ thống quốc gia, bảo đảm không gây rào cản cho hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Dự thảo Luật cũng quy định cụ thể về cơ chế thử nghiệm có kiểm soát. HĐND thành phố quyết định tiêu chí, điều kiện, quy trình triển khai các mô hình, công nghệ, sản phẩm, dịch vụ và mô hình kinh doanh mới; đồng thời, ban hành chính sách hỗ trợ, bảo vệ các chủ thể tham gia thử nghiệm. UBND thành phố có thẩm quyền cho phép, điều chỉnh, tạm dừng hoặc chấm dứt thử nghiệm và chịu trách nhiệm giám sát quá trình triển khai.

Kết quả thử nghiệm hiệu quả sẽ được ưu tiên mua sắm, đầu tư từ ngân sách và hỗ trợ phát triển thị trường. Tuy nhiên, dự thảo cũng quy định không áp dụng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát đối với các lĩnh vực quốc phòng, an ninh, đối ngoại, tôn giáo, chỉnh sửa gen người và các lĩnh vực liên quan trực tiếp đến chủ quyền quốc gia.

Bên cạnh đó, Điều 20 đề cập việc phát triển các khu công nghệ cao với nhiều loại hình như khu công nghệ cao, khu công nghệ số tập trung, khu nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao. Trong đó, Khu công nghệ cao Hòa Lạc được xác định là trung tâm nghiên cứu, phát triển, thử nghiệm, đào tạo nhân lực và sản xuất sản phẩm công nghệ cao trọng điểm của quốc gia và Thủ đô, đồng thời là nơi thí điểm các cơ chế, chính sách mới.

Dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) với các quy định tại Chương V được kỳ vọng sẽ tạo hành lang pháp lý quan trọng, thúc đẩy hệ sinh thái khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số phát triển mạnh mẽ, góp phần xây dựng Thủ đô hiện đại, thông minh và bền vững.

Bí thư Thành ủy Hà Nội Nguyễn Duy Ngọc, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định cùng các đại biểu Trung ương, thành phố Hà Nội tham quan không gian chuyển đổi số của HĐND thành phố Hà Nội. Ảnh: Quang Thái

Quản trị đô thị dựa trên dữ liệu và cơ chế thử nghiệm có kiểm soát

Tiến sĩ Trần Văn Khải - Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội cho rằng, việc dành riêng một chương trong dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) cho khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là lựa chọn phù hợp với yêu cầu phát triển hiện nay.

Theo Tiến sĩ Trần Văn Khải, điểm nổi bật của dự thảo Luật là chuyển tư duy từ “đầu tư theo đề tài” sang “đặt hàng theo vấn đề”, hướng tới giải quyết các bài toán lớn của đô thị. Dự thảo yêu cầu tích hợp khoa học công nghệ và chuyển đổi số trong hoạch định chính sách, quản lý nhà nước và phát triển các ngành, lĩnh vực, ưu tiên những vấn đề gắn trực tiếp với chất lượng sống và năng lực cạnh tranh của thành phố, kể cả các bài toán cần đến dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo.

Cách tiếp cận này giúp kết nối các chủ thể trong hệ sinh thái gồm viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp và cơ quan quản lý cùng tham gia, đồng thời, chịu trách nhiệm về kết quả đầu ra. Đây được xem là bước chuyển quan trọng, phù hợp định hướng phát triển Thủ đô đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.

Một điểm đột phá khác là cơ chế “dám thử trong khuôn khổ” thông qua việc ưu tiên thí điểm chính sách và thử nghiệm có kiểm soát. Dự thảo Luật chấp nhận rủi ro và miễn trừ trách nhiệm đối với rủi ro trong hoạt động khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, tạo điều kiện cho các mô hình mới được triển khai trong phạm vi hẹp, có giám sát và tổng kết thực tiễn để hoàn thiện thể chế.

Về công cụ thực thi, dự thảo tập trung tháo gỡ các “điểm nghẽn” về tài chính, mua sắm và dữ liệu. Cụ thể, ngân sách được phân bổ linh hoạt theo kết quả đầu ra; áp dụng cơ chế khoán chi; thủ tục mua sắm rút gọn cho nhiệm vụ khoa học công nghệ; đồng thời, hình thành quỹ đầu tư mạo hiểm sử dụng ngân sách thành phố theo nguyên tắc thị trường, chấp nhận rủi ro.

Đáng chú ý, dự thảo Luật quy định khoản chi cho nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ và đổi mới sáng tạo được tính trừ vào thu nhập chịu thuế với mức không thấp hơn 200% chi phí thực tế. Cùng với đó là các chính sách ưu đãi thuế thu nhập cá nhân đối với cá nhân thực hiện và tư vấn nhiệm vụ, góp phần khuyến khích nguồn lực xã hội tham gia vào hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.

Một nội dung quan trọng khác là phát triển nền tảng số và quản trị dựa trên dữ liệu. Dự thảo trao thẩm quyền cho thành phố ban hành kiến trúc số đặc thù, nền tảng số dùng chung; quy định trách nhiệm chia sẻ dữ liệu, xây dựng dữ liệu mở và cơ chế khai thác dữ liệu công - tư; đồng thời, yêu cầu kết nối, chia sẻ và khai thác hiệu quả các cơ sở dữ liệu quốc gia và chuyên ngành phục vụ quản lý, điều hành.

Theo Tiến sĩ Trần Văn Khải, ý nghĩa lớn nhất của định hướng này là chuyển từ “quản lý theo sự vụ” sang “điều hành theo dữ liệu và dự báo”. Việc ứng dụng công nghệ số, dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo không chỉ nâng cao chất lượng dịch vụ công, mà còn góp phần giải quyết các vấn đề đô thị như ùn tắc giao thông, ô nhiễm môi trường, trật tự xây dựng, an toàn thực phẩm thông qua phát hiện sớm vi phạm và tăng cường minh bạch.

Dự thảo cũng thiết kế cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) với cấu trúc tương đối đầy đủ, từ tiêu chí, điều kiện, quy trình triển khai đến cơ chế bảo vệ người tham gia, hỗ trợ tài chính và khai thác hạ tầng, dữ liệu phục vụ thử nghiệm. Các dự án hiệu quả có thể được ưu tiên đầu tư, mua sắm từ ngân sách và hỗ trợ phát triển thị trường.

Trung tâm Đổi mới sáng tạo quốc gia tại Khu công nghệ cao Hòa Lạc.

Bên cạnh đó, các chính sách phát triển khu công nghệ cao, trong đó, Khu công nghệ cao Hòa Lạc được xác định là hạt nhân đổi mới sáng tạo, cùng với cơ chế ưu đãi, hỗ trợ đồng bộ, được kỳ vọng góp phần tháo gỡ các nút thắt về vốn, thị trường và hạ tầng cho hệ sinh thái đổi mới sáng tạo của Thủ đô.

Tuy nhiên, để các quy định này phát huy hiệu quả, cần bảo đảm các điều kiện thực thi như kiểm soát chặt chẽ cơ chế thử nghiệm, gắn miễn trừ trách nhiệm với quy trình minh bạch, đồng thời, coi bảo vệ dữ liệu cá nhân và an ninh mạng là nền tảng tạo dựng niềm tin xã hội.

Dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) với những quy định mới được đánh giá là “mạnh hơn một bước” so với cách tiếp cận truyền thống, mở ra cơ hội để Hà Nội bứt phá, trở thành trung tâm khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số của cả nước.

Hồng Thái