Đánh thức ký ức về một nền văn minh

Khu di tích khảo cổ Óc Eo - Ba Thê (huyện Thoại Sơn, An Giang) có diện tích quy hoạch bảo tồn hơn 433 ha, là dấu tích tiêu biểu của nền văn minh Óc Eo phát triển từ thế kỷ I đến thế kỷ VII.

Di tích được đánh giá có giá trị nổi bật toàn cầu khi phản ánh sự giao thoa văn hóa Đông - Tây trong mạng lưới giao thương quốc tế thời cổ đại và minh chứng cho một nền văn minh từng phát triển ở hạ lưu sông Mekong.

Hơn 80 năm kể từ cuộc khai quật đầu tiên của các nhà khảo cổ học, mỗi lần lòng đất Óc Eo mở ra lại mang đến thêm những phát hiện mới. Những nền kiến trúc bằng gạch, hệ thống kênh đào cổ, khu cư trú, xưởng chế tác thủ công, đồ trang sức bằng vàng, đá quý, khuôn đúc, tiền cổ La Mã, hạt chuỗi thủy tinh, tượng thần Vishnu, Shiva, tượng Phật... đã từng bước phác họa diện mạo của một trung tâm kinh tế, thương mại và tín ngưỡng phát triển bậc nhất Đông Nam Á trong những thế kỷ đầu Công nguyên.

Chính những phát hiện ấy đã giúp giới khảo cổ nhận diện rõ hơn vai trò của văn hóa Óc Eo trong tiến trình hình thành và phát triển của Vương quốc Phù Nam - một trong những nhà nước sớm của Đông Nam Á. Đây cũng là giá trị nổi bật làm nên sức nặng của hồ sơ đề cử Di sản thế giới, khẳng định chiều sâu lịch sử và bản sắc văn hóa của Việt Nam trong dòng chảy văn minh nhân loại.

Những năm qua, Việt Nam đã có nhiều di sản được UNESCO ghi danh. Mỗi danh hiệu đều mở ra cơ hội quảng bá hình ảnh đất nước, thu hút khách du lịch, tạo thêm nguồn lực cho bảo tồn và phát triển. Đối với một di sản khảo cổ như Óc Eo - Ba Thê, điều đó càng có ý nghĩa. Tuy nhiên, nếu chỉ bảo tồn mà thiếu nghiên cứu, thiếu giới thiệu, thiếu những cách tiếp cận mới để công chúng hiểu và yêu di sản thì những giá trị ấy cũng rất khó lan tỏa.

Cũng theo nhiều chuyên gia, hồ sơ UNESCO chỉ thực sự có ý nghĩa khi những giá trị khảo cổ được chuyển hóa thành tri thức và trải nghiệm cho xã hội. GS. Himanshu Prabha Ray (Đại học Jawaharlal Nehru, Ấn Độ) cho rằng, khi được công nhận di sản thế giới, Khu di tích khảo cổ Óc Eo - Ba Thê sẽ mang đến kỳ vọng cho các quốc gia khác quanh Ấn Độ Dương trong việc nhận diện và bảo tồn các trung tâm ven biển từng có đóng góp lớn vào việc thúc đẩy các giá trị nhân văn vượt qua ranh giới đại dương.

Chuyến khảo sát của đoàn chuyên gia ICOMOS lần này sẽ đánh giá giá trị nổi bật toàn cầu của di sản, tính xác thực, tính toàn vẹn, hiện trạng bảo tồn cũng như cơ chế quản lý. Mỗi tiêu chí đều là thước đo cho những nỗ lực mà Việt Nam đã bền bỉ thực hiện trong nhiều năm qua. Khi đó, những lớp trầm tích dưới chân núi Ba Thê sẽ không còn lặng im trong lòng đất, mà sẽ tiếp tục kể với thế giới về một nền văn minh trên dải đất phương Nam của Tổ quốc.

Căn cứ vào các tiêu chí về giá trị nổi bật toàn cầu của Di sản thế giới, Khu di tích khảo cổ Óc Eo - Ba Thê có thể đáp ứng tiêu chí (ii): Thể hiện sự giao thoa quan trọng của các giá trị nhân văn, qua một thời kỳ hay bên trong một khu vực văn hóa của thế giới, về những phát triển trong kiến trúc, hoặc công nghệ, nghệ thuật xây dựng đền tháp, quy hoạch thành phố hay thiết kế cảnh quan; đồng thời đáp ứng tiêu chí (iii): Chứa đựng một minh chứng duy nhất hoặc ít nhất cũng hết sức khác biệt về một truyền thống văn hóa hay một nền văn minh hiện vẫn đang tồn tại hoặc đã diệt vong.

Bên cạnh đó, khu di tích này cũng đáp ứng tiêu chí (v): Một ví dụ nổi bật về hình thức cư trú truyền thống của con người, việc sử dụng đất đai hay khai thác biển cả, đại diện cho một (hay nhiều) nền văn hóa, hoặc tương tác giữa con người và môi trường, đặc biệt là khi nó đã trở nên dễ tổn thương do ảnh hưởng của những đổi thay không thể đảo ngược.

Hà Anh