Đại biểu Quốc hội: Không nên để một kỳ thi 'gánh' quá nhiều mục tiêu

Một đề thi khó đạt hai tiêu chí

Sau những bất thường về điểm thi tại Tuyên Quang, nhiều ý kiến cho rằng nên tách kỳ thi tốt nghiệp THPT và tuyển sinh đại học. Quan điểm của bà thế nào về việc này?

ĐBQH Nguyễn Thị Việt Nga: Hiện nay, về mặt pháp lý, chúng ta chỉ tổ chức Kỳ thi tốt nghiệp THPT. Tuy nhiên, kết quả của kỳ thi này lại đồng thời phục vụ nhiều mục tiêu: xét công nhận tốt nghiệp, đánh giá chất lượng giáo dục phổ thông và là một trong những căn cứ để các trường đại học tuyển sinh. Chính vì vậy, trên thực tế, đây vẫn là một kỳ thi đang "gánh" nhiều chức năng.

ĐBQH Nguyễn Thị Việt Nga.

"Mục tiêu cuối cùng không phải là tổ chức một kỳ thi hay hai kỳ thi, mà là xây dựng được một cơ chế đánh giá đúng năng lực, giảm áp lực, bảo đảm công bằng và tuyển chọn được người học phù hợp với yêu cầu đào tạo" - ĐBQH Nguyễn Thị Việt Nga.

Theo tôi, đã đến lúc cần nghiên cứu tách rõ chức năng đánh giá tốt nghiệp THPT với chức năng tuyển sinh đại học. Nhưng điều cần bàn không phải là có tổ chức một hay hai kỳ thi, mà là xây dựng mô hình nào vừa bảo đảm chất lượng tuyển sinh, vừa không làm tăng áp lực, chi phí và bất bình đẳng đối với người học.

Nhìn lại thời gian qua, mô hình hiện nay có những đóng góp rất rõ. Học sinh chỉ phải dự một kỳ thi tại địa phương, giảm đáng kể chi phí đi lại, ăn ở và áp lực cho gia đình. Kết quả thi cũng tạo ra một nguồn dữ liệu tương đối thống nhất để nhiều trường đại học sử dụng trong tuyển sinh.

Tuy nhiên, hạn chế ngày càng bộc lộ rõ là một đề thi phải đồng thời đáp ứng hai yêu cầu rất khác nhau.

Theo bà, đâu là hạn chế lớn nhất của mô hình hiện nay?

ĐBQH Nguyễn Thị Việt Nga: Thi tốt nghiệp và tuyển sinh đại học có mục tiêu hoàn toàn khác nhau.

Đối với tốt nghiệp THPT, yêu cầu là đánh giá xem học sinh có đạt chuẩn đầu ra của chương trình giáo dục phổ thông hay không. Đề thi phải bảo đảm đa số học sinh hoàn thành chương trình đều có thể vượt qua.

Trong khi đó, tuyển sinh đại học, nhất là với những ngành có tính cạnh tranh cao như y khoa, công nghệ, kỹ thuật hay luật, lại đòi hỏi khả năng phân hóa rất lớn để lựa chọn đúng người học phù hợp.

Một đề thi rất khó có thể cùng lúc đáp ứng tốt cả hai yêu cầu này. Nếu đề thiên về đánh giá chuẩn đầu ra thì khả năng phân loại sẽ hạn chế; ngược lại, nếu quá chú trọng phân hóa thì sẽ tạo áp lực lớn đối với mục tiêu xét tốt nghiệp.

Đó là lý do tôi cho rằng không nên tiếp tục đặt lên một kỳ thi quá nhiều kỳ vọng và quá nhiều nhiệm vụ.

Như vậy, bà ủng hộ việc tách kỳ thi?

ĐBQH Nguyễn Thị Việt Nga: Tôi ủng hộ tách chức năng, nhưng không đồng tình với việc quay trở lại mô hình hai kỳ thi quốc gia quy mô lớn như trước năm 2015.

Nếu khôi phục một kỳ thi tốt nghiệp rồi tiếp tục tổ chức thêm một kỳ thi đại học bắt buộc đối với tất cả học sinh thì sẽ làm tăng áp lực, tăng chi phí xã hội, gia tăng luyện thi và tạo thêm bất lợi cho học sinh ở vùng sâu, vùng xa.

Theo tôi, mô hình phù hợp hơn là kỳ thi tốt nghiệp THPT tiếp tục được tổ chức theo hướng tinh gọn, tập trung đánh giá chuẩn đầu ra của giáo dục phổ thông.

Thí sinh tại Kỳ thi Tốt nghiệp THPT năm 2026. (Ảnh: TP)

Đối với tuyển sinh đại học, các cơ sở đào tạo cần phát huy quyền tự chủ, được lựa chọn phương thức tuyển sinh phù hợp với đặc thù ngành đào tạo. Các trường có thể sử dụng kết quả thi tốt nghiệp, học bạ đã được chuẩn hóa, các kỳ thi đánh giá năng lực, đánh giá tư duy hoặc kết hợp nhiều tiêu chí khác nhau.

Tuy nhiên, quyền tự chủ phải đi cùng trách nhiệm giải trình. Trường nào tổ chức phương thức tuyển sinh riêng thì phải chứng minh được tính khoa học, minh bạch, công bằng và chịu trách nhiệm về chất lượng đầu vào.

Điều tôi cũng rất băn khoăn là xu hướng mỗi trường tổ chức một kỳ thi riêng. Nếu điều đó diễn ra phổ biến, áp lực đối với học sinh sẽ không giảm mà còn tăng lên.

Theo tôi, nên phát triển một số kỳ thi chuẩn hóa dùng chung theo vùng hoặc theo nhóm trường, được tổ chức nhiều đợt, tại nhiều địa điểm và được nhiều cơ sở đào tạo công nhận. Cách làm này vừa phát huy quyền tự chủ của các trường, vừa tránh tình trạng "mạnh ai nấy làm".

"Hai trong một" không tự sinh ra gian lận

Quan điểm của bà ra sao khi có ý kiến cho rằng,mô hình "hai trong một" là "lỗ hổng" dẫn đến tiêu cực trong thi cử?

ĐBQH Nguyễn Thị Việt Nga: Theo tôi, cần nhìn nhận vấn đề một cách khách quan.

Mô hình "hai trong một" không tự sinh ra gian lận. Gian lận trước hết xuất phát từ con người, từ việc cố tình vi phạm quy chế, buông lỏng quản lý hoặc thiếu trách nhiệm trong tổ chức thực hiện.

Nếu những người được giao nhiệm vụ thực hiện đúng quy định, giữ vững kỷ cương và đạo đức nghề nghiệp thì rất khó xảy ra sai phạm có tổ chức.

Tuy nhiên, cũng cần thẳng thắn nhìn nhận rằng, khi một kỳ thi đồng thời quyết định việc tốt nghiệp và cơ hội vào đại học thì giá trị của từng điểm số trở nên rất lớn. Một chênh lệch rất nhỏ về điểm cũng có thể làm thay đổi cơ hội trúng tuyển của thí sinh.

Chính điều đó làm gia tăng áp lực thành tích và động cơ can thiệp vào kết quả nếu công tác tổ chức còn sơ hở.

Không nên để một kỳ thi ‘gánh’ quá nhiều mục tiêu.

Vì vậy, theo tôi, mô hình hiện nay không phải là nguyên nhân trực tiếp của tiêu cực, nhưng là yếu tố làm tăng sức nặng của kỳ thi và khiến hậu quả của mỗi sai phạm trở nên nghiêm trọng hơn.

Đối với những dấu hiệu bất thường về điểm thi toán tại Tuyên Quang, các cơ quan chức năng đang tiếp tục điều tra, làm rõ. Chúng ta cần chờ kết luận chính thức của cơ quan có thẩm quyền, xử lý nghiêm mọi hành vi vi phạm nếu có, đồng thời bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của các thí sinh.

Theo bà, đâu là những giải pháp quan trọng nhất để xây dựng một kỳ thi thực chất, công bằng và minh bạch?

ĐBQH Nguyễn Thị Việt Nga: Theo tôi, điều đầu tiên là phải xác định rõ mục tiêu của kỳ thi. Khi mục tiêu rõ ràng thì việc xây dựng đề thi, tổ chức thi và đánh giá kết quả mới phù hợp.

Tiếp đó, cần rà soát toàn bộ quy trình tổ chức thi theo nguyên tắc không để một cá nhân hoặc một nhóm người có thể chi phối một khâu quan trọng. Công tác lựa chọn, tập huấn cán bộ coi thi, chấm thi, thanh tra phải được thực hiện nghiêm túc, thực chất.

Song song với đó là tăng cường thanh tra độc lập, kiểm tra đột xuất ở những khâu có nguy cơ cao và ứng dụng mạnh mẽ công nghệ để phát hiện sớm những dấu hiệu bất thường trong phổ điểm, dữ liệu bài thi hoặc kết quả thi.

Theo tôi, phân tích dữ liệu cần trở thành một công cụ thường xuyên trong quản lý thi cử. Mục tiêu không phải để mặc nhiên kết luận có gian lận, mà để cảnh báo sớm, khoanh vùng và kích hoạt quy trình kiểm tra khi xuất hiện dấu hiệu bất thường.

Bên cạnh đó, phải có cơ chế bảo vệ người phản ánh tiêu cực và xử lý trách nhiệm thật nghiêm minh đối với mọi cá nhân vi phạm.

Quan trọng hơn cả, mọi phương án xử lý sau khi xảy ra sai phạm phải đặt quyền lợi hợp pháp của học sinh lên hàng đầu. Không thể để những em chấp hành đúng quy chế phải chịu thiệt thòi vì sai phạm của người khác.

Về lâu dài, tôi vẫn cho rằng cần từng bước tách rõ chức năng của kỳ thi tốt nghiệp THPT và tuyển sinh đại học.

Mục tiêu cuối cùng không phải là tổ chức một kỳ thi hay hai kỳ thi, mà là xây dựng được một cơ chế đánh giá đúng năng lực, giảm áp lực, bảo đảm công bằng và tuyển chọn được người học phù hợp với yêu cầu đào tạo. Chỉ khi đó, kỳ thi mới thực sự trở thành thước đo đáng tin cậy đối với người học và toàn xã hội.

Lắp camera trong phòng thi cần được nghiên cứu nghiêm túc

Có ý kiến cho rằng nên lắp camera trong phòng thi để tăng cường giám sát, phòng ngừa tiêu cực. Quan điểm của đại biểu ra sao về đề xuất này?

ĐBQH Nguyễn Thị Việt Nga: Đề xuất lắp camera trong phòng thi nhằm tăng cường giám sát, phòng ngừa tiêu cực là vấn đề cần được nghiên cứu nghiêm túc. Trong bối cảnh một số vụ việc cho thấy vi phạm quy chế thi có thể xảy ra ngay trong quá trình tổ chức thi, camera có thể trở thành công cụ hỗ trợ quan trọng, giúp phòng ngừa, xác minh sự việc và bảo vệ quyền lợi của cả thí sinh lẫn cán bộ làm nhiệm vụ.

Trường THPT chuyên Tuyên Quang.

Hiện nay, quy chế thi đã quy định sử dụng camera tại một số khu vực quan trọng như nơi bảo quản đề thi, bài thi, với yêu cầu ghi hình liên tục, quản lý dữ liệu chặt chẽ và bảo đảm an toàn thông tin. Tuy nhiên, việc lắp camera trong từng phòng thi vẫn chưa được áp dụng đại trà.

Việc triển khai camera trong phòng thi có những lợi ích rõ ràng. Trước hết, sự hiện diện của camera tạo tác dụng răn đe, giúp thí sinh và cán bộ coi thi nâng cao ý thức trách nhiệm, hạn chế các hành vi như trao đổi bài, sử dụng thiết bị trái phép, nhắc bài hoặc can thiệp vào quá trình làm bài. Bên cạnh đó, dữ liệu hình ảnh có thể là căn cứ khách quan để xác minh khi xảy ra phản ánh, tố cáo hoặc dấu hiệu bất thường.

Một số vụ việc gần đây cho thấy nguy cơ tiêu cực không chỉ đến từ thí sinh mà còn có thể xuất phát từ người làm nhiệm vụ tổ chức thi. Khi đó, dữ liệu camera sẽ giúp làm rõ diễn biến, trách nhiệm của từng cá nhân, đồng thời bảo vệ những người thực hiện đúng quy định trước các phản ánh thiếu căn cứ.

Tuy nhiên, không nên coi camera là giải pháp duy nhất hay triển khai một cách vội vàng. Việc lắp đặt trên diện rộng đặt ra nhiều yêu cầu về bảo vệ dữ liệu cá nhân, quy trình lưu trữ, quyền truy cập, chi phí đầu tư, điều kiện kỹ thuật và tác động tâm lý đối với học sinh. Hệ thống camera phải được vận hành an toàn, không kết nối internet tùy tiện, không ghi âm nếu không cần thiết, có quy định rõ về thời gian lưu giữ và trách nhiệm khi dữ liệu bị lạm dụng.

Theo tôi, nên thí điểm lắp camera tại một số địa phương đại diện cho các vùng miền, sau đó đánh giá hiệu quả trước khi quyết định mở rộng. Camera chỉ là một lớp giám sát hỗ trợ, không thể thay thế vai trò của con người và các biện pháp quản lý khác như kiểm soát người ra vào phòng thi, tăng cường thanh tra, giám sát chéo và xử lý nghiêm vi phạm.

Mục tiêu cuối cùng không phải biến phòng thi thành nơi giám sát nặng nề, mà là xây dựng một môi trường thi cử minh bạch, công bằng, bảo vệ quyền lợi của những học sinh nghiêm túc và giữ vững niềm tin vào tính khách quan của kỳ thi.

Trân trọng cảm ơn đại biểu!

Luân Dũng