Cuộc 'ly hôn' ở Davos: Các nước vạch lằn ranh đỏ với Tổng thống Donald Trump

Nhiều đồng minh thân cận của Mỹ công khai thừa nhận trật tự quốc tế do Washington dẫn dắt đang rạn nứt sâu sắc. Ảnh minh họa: Axios

Tại Davos, trong bối cảnh căng thẳng ngoại giao và bất ổn thị trường gia tăng, hàng loạt lãnh đạo cấp cao của châu Âu và Bắc Mỹ vừa đồng loạt lên tiếng chỉ trích cách tiếp cận mang tính “cưỡng ép” của Tổng thống Mỹ Donald Trump, đặc biệt liên quan tới thương mại và vấn đề Greenland. Các phát biểu thẳng thắn cho thấy niềm tin vào vai trò bảo trợ toàn cầu của Mỹ, dưới thời Tổng thống Donald Trump, đang suy giảm nghiêm trọng.

Theo nhiều nhận định, đây không chỉ là bất đồng chính sách đơn lẻ, mà phản ánh sự rạn vỡ mang tính cấu trúc của trật tự toàn cầu hình thành sau Chiến tranh Lạnh.

Từ dè dặt đến đối đầu công khai

Khác với những năm trước, khi các nhà lãnh đạo quốc tế thường tránh đối đầu trực diện với ông Donald Trump, không khí tại Davos lần này mang màu sắc cứng rắn hiếm thấy. Thủ tướng Bỉ Bart De Wever đã sử dụng ngôn từ mạnh mẽ khi đề cập tới các đe dọa áp thuế của Mỹ liên quan đến Greenland.

“Nếu lúc này lùi bước, các bạn sẽ đánh mất phẩm giá”, ông De Wever tuyên bố, ám chỉ việc châu Âu không thể tiếp tục nhượng bộ trước sức ép từ Washington.

Những phát biểu diễn ra trước thời điểm Tổng thống Donald Trump dự kiến tham dự WEF, khiến hội nghị vốn mang tính đối thoại kinh tế toàn cầu trở thành diễn đàn phản ánh rõ nét các rạn nứt địa chính trị.

Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen cho biết, thái độ khó đoán và mang tính đối đầu của Mỹ buộc châu Âu phải tính đến một mức độ độc lập “mang tính lâu dài”. Ảnh: World Economic Forum

Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen đã so sánh chính sách của ông Donald Trump với “cú sốc Nixon” năm 1971, thời điểm Mỹ từ bỏ bản vị vàng (hệ thống tiền tệ mà trong đó tiền tệ được bảo đảm bằng vàng), làm lung lay nền tảng của trật tự kinh tế hậu chiến.

Theo bà von der Leyen, thái độ khó đoán và mang tính đối đầu của Washington buộc châu Âu phải tính đến một mức độ độc lập “mang tính lâu dài” đối với Mỹ, thay vì trông chờ vào khả năng trật tự cũ được khôi phục sau nhiệm kỳ của ông Donald Trump. Bà cảnh báo rằng, việc trì hoãn các bước đi chiến lược chỉ khiến châu Âu dễ bị tổn thương hơn trước các cú sốc địa chính trị.

Cùng quan điểm, Tổng thống Pháp Emmanuel Macron lên án việc Mỹ liên tục áp đặt và đe dọa áp thuế mới là “về cơ bản không thể chấp nhận được”, đặc biệt khi các biện pháp thương mại được sử dụng như công cụ gây sức ép liên quan đến chủ quyền lãnh thổ.

“Một sự đổ vỡ, không phải chuyển tiếp”

Phát biểu gây chú ý nhất tại Davos đến từ Thủ tướng Canada Mark Carney. Trước các nhà lãnh đạo và giới tinh hoa kinh tế toàn cầu, ông khẳng định: “Chúng ta đang ở giữa một sự đổ vỡ, chứ không phải một giai đoạn chuyển tiếp”.

Bài phát biểu của Thủ tướng Canada Mark Carney đã nhận được tràng pháo tay từ những đại biểu tham dự Davos. Ảnh: World Economic Forum

Theo ông Carney, trật tự quốc tế dựa trên luật lệ vốn dĩ chưa bao giờ hoàn toàn công bằng. Các cường quốc thường tự miễn trừ cho mình, luật lệ thương mại được thực thi bất đối xứng, còn luật pháp quốc tế được áp dụng với mức độ nghiêm ngặt khác nhau tùy từng đối tượng. Tuy nhiên, “câu chuyện chưa trọn vẹn” đó vẫn vận hành được, bởi vai trò đứng đầu của Mỹ cung cấp các hàng hóa công toàn cầu thiết yếu, từ tự do hàng hải đến sự ổn định tài chính.

“Điều đó không còn hiệu quả”, Thủ tướng Canada nhấn mạnh, cảnh báo rằng các cường quốc hiện nay đang “vũ khí hóa” chính sự hội nhập kinh tế từng là nền tảng của toàn cầu hóa.

Dù không nêu đích danh Mỹ hay Tổng thống Donald Trump, một quan chức Canada xác nhận các phát biểu này nhằm trực tiếp phản ánh những động thái gần đây của Washington. Bài phát biểu của ông Carney đã nhận được tràng pháo tay từ những đại biểu tham dự Davos.

Greenland và “lằn ranh đỏ” của châu Âu

Theo các nguồn tin ngoại giao, vấn đề Greenland được xem là chất xúc tác khiến nhiều nước châu Âu lần đầu tiên cảm nhận rằng một “lằn ranh đỏ” đã bị vượt qua. Một cựu quan chức Mỹ cho biết, trong con mắt của các đồng minh châu Âu, việc Mỹ gắn các đe dọa thương mại với vấn đề lãnh thổ đã làm xói mòn nền tảng lòng tin chiến lược.

Liên minh châu Âu hiện đang cân nhắc gói thuế trả đũa trị giá khoảng 93 tỷ euro, đồng thời xem xét kích hoạt công cụ chống cưỡng ép - một cơ chế thương mại mạnh vốn được thiết kế để đối phó sức ép kinh tế từ Trung Quốc. Tổng thống Emmanuel Macron thừa nhận việc áp dụng công cụ này đối với Mỹ là điều “đáng tiếc”, song cho rằng đó là hệ quả tất yếu của “sự khó đoán và tính gây hấn không cần thiết”.

Tổng thống Pháp Emmanuel Macron thừa nhận việc áp thuế trả đũa là hệ quả tất yếu của “sự khó đoán và tính gây hấn không cần thiết” từ phía Mỹ. Ảnh: World Economic Forum

Tuy nhiên, sự suy giảm lòng tin không chỉ giới hạn ở thương mại hay Greenland. Hungary hiện là quốc gia châu Âu duy nhất tham gia “Hội đồng Hòa bình” mới do ông Donald Trump công bố, trong khi nhiều đồng minh khác tỏ ra dè dặt trước việc ủng hộ các sáng kiến mang dấu ấn cá nhân của Tổng thống Mỹ. Điều này cho thấy mức độ phân hóa ngày càng rõ trong nội bộ phương Tây.

Trong khi đó, kế hoạch của ông Donald Trump gặp Tổng Thư ký Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) Mark Rutte để thảo luận về Greenland diễn ra trong bối cảnh nhiều lãnh đạo chủ chốt không tham dự Davos. Thủ tướng Đan Mạch vắng mặt hoàn toàn, còn Tổng thống Pháp rời Thụy Sĩ mà không gặp Tổng thống Mỹ. Chưa rõ lãnh đạo Đức và Anh có tham gia cuộc gặp hay không.

Cùng lúc, châu Âu đang tăng cường hiện diện quân sự tại Greenland, còn Thủ tướng của hòn đảo này đã cảnh báo người dân chuẩn bị tinh thần trước những kịch bản an ninh xấu nhất.

Tín hiệu về một trật tự mới

Bên lề Davos, các đặc phái viên của Tổng thống Donald Trump cũng tiến hành tiếp xúc với đại diện Nga liên quan đến tiến trình hòa bình Ukraine, trong khi nhiều quan chức châu Âu bày tỏ hoài nghi về thiện chí thực sự của Moscow. Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky không tham dự hội nghị.

Những diễn biến tại Davos cho thấy trật tự quốc tế dựa trên vai trò trung tâm của Mỹ đang đứng trước thách thức nghiêm trọng. Như lời Thủ tướng Bỉ Bart De Wever kết luận: “Không còn lý do gì để mềm mỏng nữa. Nếu ai đó đe dọa chiếm lãnh thổ NATO hoặc phát động chiến tranh thương mại, thì phản ứng sẽ là chiến tranh thương mại”.

Dù chưa thể khẳng định một trật tự mới đã hình thành, Davos 2026 rõ ràng đánh dấu thời điểm các đồng minh của Mỹ lần đầu tiên công khai đặt câu hỏi về nền tảng của trật tự toàn cầu cũ, và chuẩn bị cho một giai đoạn cạnh tranh chiến lược phức tạp hơn.

Hồng Nhung