Cuộc đếm ngược 14 ngày định đoạt hòa bình Trung Đông

Quyết định vào phút chót của Tổng thống Mỹ Donald Trump về việc tạm dừng các đòn tấn công nhằm vào Iran trong hai tuần đã mở ra một khoảng lặng hiếm hoi sau chuỗi ngày leo thang căng thẳng. Đổi lại, Tehran chấp nhận tạo hành lang an toàn cho tàu thuyền qua eo biển Hormuz - tuyến vận chuyển năng lượng quan trọng bậc nhất thế giới.

Tuy nhiên, phía sau bước “hạ nhiệt” này là một thực tế phức tạp: chiến tranh chưa kết thúc, các điều kiện ngừng bắn còn mong manh, và những khác biệt cốt lõi giữa hai bên vẫn chưa được giải quyết.

Hai tuần tới vì thế được xem là giai đoạn mang tính quyết định - nơi ngoại giao có thể mở lối cho hòa bình, hoặc sụp đổ trước áp lực từ thực địa.

Khoảng lặng giữa hai làn đạn

Dù được mô tả là “ngừng bắn hai chiều”, thỏa thuận hiện tại thực chất chỉ là một bước tạm dừng chiến thuật. Cả Washington và Tehran đều nhấn mạnh tính điều kiện của nó: mọi cam kết có thể bị đảo ngược nếu đối phương vi phạm.

Phía Iran khẳng định rõ rằng việc ngừng bắn không đồng nghĩa với chấm dứt chiến tranh, đồng thời duy trì trạng thái sẵn sàng chiến đấu. Điều này phản ánh mức độ thiếu lòng tin sâu sắc sau nhiều tuần tấn công và đáp trả qua lại, Guardian cho biết.

Thực tế chiến trường cũng cho thấy sự mong manh của thỏa thuận. Các hoạt động quân sự cục bộ, cảnh báo tên lửa và căng thẳng tại nhiều điểm nóng vẫn tiếp diễn. Khoảng cách giữa tuyên bố chính trị và diễn biến thực địa vì thế vẫn còn rất lớn.

Một yếu tố quan trọng khác là cấu trúc chỉ huy phân tán của Iran, khiến việc thực thi lệnh ngừng bắn có thể không đồng bộ. Nguy cơ xảy ra những “sai lệch chiến thuật” hoặc va chạm ngoài ý muốn vẫn hiện hữu - và chỉ cần một sự cố nhỏ cũng có thể làm đổ vỡ toàn bộ tiến trình ngoại giao.

Tâm điểm của cuộc thương lượng nằm ở eo biển Hormuz - nơi khoảng 20% nguồn cung dầu toàn cầu đi qua. Trong suốt xung đột, Iran đã biến tuyến hàng hải này thành công cụ gây sức ép chiến lược, khi vừa phong tỏa vừa đe dọa gián đoạn dòng chảy năng lượng.

Eo biển Hormuz vẫn là quân bài then chốt trong thỏa thuận Mỹ - Iran. Biểu đồ: AA.

Việc Tehran đồng ý mở lại eo biển trong khuôn khổ ngừng bắn là một tín hiệu tích cực, nhưng đi kèm với điều kiện kiểm soát. Đề xuất cho phép Iran và Oman thu phí tàu thuyền, nếu trở thành hiện thực, có thể làm thay đổi sâu sắc trật tự vận tải năng lượng toàn cầu.

Song song đó, bản kế hoạch hòa bình 10 điểm của Iran được xem là nền tảng cho đàm phán. Kế hoạch này bao gồm những yêu cầu mang tính “tối đa hóa lợi ích”: dỡ bỏ toàn bộ trừng phạt, Mỹ rút quân khỏi Trung Đông, giải phóng tài sản bị phong tỏa, và duy trì quyền kiểm soát Hormuz.

Đổi lại, Tehran đưa ra cam kết không theo đuổi vũ khí hạt nhân. Tuy nhiên, chi tiết gây tranh cãi nhất, liên quan đến việc “chấp nhận làm giàu uranium”, lại không thống nhất giữa các phiên bản ngôn ngữ, cho thấy một trong những nút thắt lớn nhất vẫn chưa được tháo gỡ, theo TOI.

Giới quan sát nhận định, kế hoạch này khó có khả năng được Mỹ chấp nhận toàn diện, nhưng sẽ đóng vai trò như một “khung mặc cả” để hai bên thu hẹp khác biệt.

Lạc quan dè dặt

Giới quan sát nhận định, dù cánh cửa đối thoại đã mở, nhưng con đường phía trước sẽ đầy chông gai. Nguyên nhân cốt lõi nằm ở sự nghi kỵ sâu sắc giữa hai bên - hệ quả của nhiều năm đối đầu và đặc biệt là những diễn biến quân sự gần đây, theo Al Jazeera.

Một trong những điểm đáng chú ý là khả năng Phó Tổng thống Mỹ JD Vance có thể trực tiếp dẫn đầu phái đoàn đàm phán, cùng với đặc phái viên Steve Witkoff. Điều này cho thấy Washington có thể đang nâng cấp mức độ cam kết ngoại giao, nhưng đồng thời cũng đặt ra kỳ vọng lớn về kết quả.

Tuy nhiên, các điều kiện đi kèm thỏa thuận vẫn là rào cản lớn. Đáng chú ý, yêu cầu về một lệnh ngừng bắn tại Lebanon - nơi căng thẳng liên quan đến Israel vẫn leo thang - hiện chưa được phía Israel chấp thuận. Điều này khiến triển vọng đạt được một thỏa thuận toàn diện trở nên phức tạp hơn.

Chính vì vậy, dù có những tín hiệu tích cực ban đầu, giới phân tích cho rằng cần theo dõi sát sao tiến triển đàm phán trong những ngày tới để đánh giá khả năng đạt được kết quả thực chất.

Thỏa thuận ngừng bắn giữa Mỹ và Iran đã nhận được sự hoan nghênh từ các quốc gia Vùng Vịnh - những bên chịu ảnh hưởng trực tiếp từ hơn 40 ngày xung đột tại Trung Đông. Song, phản ứng chung của khu vực này là thận trọng cao độ, thay vì lạc quan.

Các hệ thống phòng không vẫn được duy trì trong trạng thái báo động. Tại Kuwait, chính quyền thậm chí đã kêu gọi người dân ở trong nhà qua đêm và tăng cường cảnh giác. Những diễn biến này cho thấy thực tế: lệnh ngừng bắn trên giấy tờ chưa đủ để đảm bảo an ninh trên thực địa.

Không chỉ ở cấp độ quốc gia, sự hoài nghi còn lan rộng trong chính xã hội Iran. Dù hàng trăm người đã xuống đường tại Quảng trường Engelab ở Tehran để ăn mừng thông báo ngừng bắn, nhiều ý kiến vẫn bày tỏ sự nghi ngờ sâu sắc về động cơ của Mỹ.

Người Iran xuống đường ăn mừng 'chiến thắng' sau lệnh ngừng bắn Hàng nghìn người đổ ra đường ở Tehran giữa đêm, hô vang khẩu hiệu sau khi Iran tuyên bố ngừng bắn vì đã đạt được chiến thắng trong cuộc chiến mà truyền thông Iran cáo buộc do Mỹ và Israel gây ra.

Một người dân chia sẻ với Reuters rằng Washington “đã thể hiện bản chất của mình quá nhiều lần”, nhắc lại việc các cuộc tấn công từng xảy ra ngay cả khi hai bên đang đàm phán. Theo quan điểm này, lệnh ngừng bắn hiện tại có thể chỉ là khoảng thời gian để Mỹ và Israel “tái tổ chức lực lượng”.

Một ý kiến khác đặt câu hỏi: “Liệu bản chất của nước Mỹ có bao giờ thay đổi?”. Người này cho rằng việc chấp nhận ngừng bắn không xuất phát từ thiện chí, mà chỉ nhằm kéo dài thời gian cho Israel chuẩn bị các bước đi tiếp theo.

Ba kịch bản cho hai tuần quyết định

Trong bối cảnh hiện nay, hai tuần ngừng bắn có thể dẫn tới ba kịch bản chính.

Kịch bản tích cực nhất là hai bên đạt được một thỏa thuận khung thông qua các cuộc đàm phán dự kiến tại Islamabad, với vai trò trung gian của Thủ tướng Shehbaz Sharif. Khi đó, Iran có thể chấp nhận giới hạn chương trình hạt nhân, trong khi Mỹ nới lỏng một phần trừng phạt và eo Hormuz được mở lại ổn định.

Khả năng cao hơn là kịch bản “giằng co”, đàm phán không đổ vỡ nhưng cũng chưa đạt đột phá. Lệnh ngừng bắn có thể được gia hạn, trong khi căng thẳng tiếp tục âm ỉ. Thị trường dầu mỏ trong trường hợp này vẫn chịu áp lực lớn, với giá cả duy trì ở mức cao.

Nguy hiểm nhất là kịch bản tiêu cực. Thỏa thuận sụp đổ do vi phạm hoặc tính toán sai lầm. Trong trường hợp đó, xung đột có thể leo thang nhanh chóng, kéo theo nguy cơ Iran tái phong tỏa Hormuz và Mỹ - cùng các đồng minh - nối lại chiến dịch quân sự quy mô lớn.

Di chứng khủng hoảng năng lượng

Dù lệnh ngừng bắn được duy trì hay không, một điều gần như chắc chắn: cuộc khủng hoảng năng lượng sẽ chưa thể sớm chấm dứt, ông Kevin Morrison, chuyên gia tại Viện Tương lai Bền vững, Đại học Công nghệ Sydney nhận định trên Conversation.

Ngay cả khi lệnh ngừng bắn được duy trì, cuộc khủng hoảng dầu mỏ cũng không thể lập tức được giải quyết. Nguồn cung thắt chặt sẽ còn kéo dài trong nhiều tháng tới.

Theo dữ liệu vận tải, chiến sự đã khiến thị trường “bốc hơi” khoảng 11 triệu thùng dầu/ngày, tương đương gần một nửa lưu lượng qua eo Hormuz.

Ngay cả khi tuyến đường này được mở lại như cam kết của Iran, hoạt động vận chuyển cũng khó có thể phục hồi ngay lập tức về mức trước chiến tranh.

Lượng dầu xuất khẩu từ các quốc gia Trung Đông lưu thông qua eo biển Hormuz. Biểu đồ: Reuters.

Trong thời gian xung đột, không chỉ eo biển Hormuz bị gián đoạn mà hạ tầng dầu khí tại nhiều quốc gia cũng chịu thiệt hại nặng nề. Các nhà xuất khẩu lớn như Saudi Arabia, Qatar, UAE và Kuwait đều bị ảnh hưởng bởi các đòn tấn công.

Đồng thời, chi phí bảo hiểm và vận tải biển vẫn ở mức rất cao, khiến nhiều doanh nghiệp khó có thể nối lại hoạt động bình thường. Đưa tàu ra khỏi Vịnh là một chuyện, nhưng thuyết phục chủ tàu quay trở lại lại là chuyện khác.

Trong bối cảnh lệnh ngừng bắn còn mong manh, nhiều chủ tàu vẫn dè dặt quay lại khu vực, lo ngại rủi ro bị mắc kẹt nếu xung đột tái bùng phát. Sự thận trọng này sẽ hạn chế đáng kể khả năng khôi phục dòng chảy xuất khẩu bình thường.

Chính vì vậy, hai tuần tới không chỉ là thời gian “nghỉ giữa hiệp”, mà là giai đoạn thử thách bản lĩnh ngoại giao của tất cả các bên liên quan. Nếu tận dụng được cơ hội này, một lộ trình hòa bình có thể hình thành.

Ngược lại, nếu đàm phán thất bại, thế giới có thể phải đối mặt với một vòng xoáy xung đột mới, dữ dội hơn, khó lường hơn và gây hệ lụy sâu rộng hơn bao giờ hết.

Israel hứng loạt tên lửa sau tuyên bố ngừng bắn Chỉ ít giờ sau tuyên bố ngừng bắn tạm thời của Iran và Tổng thống Mỹ Donald Trump, bầu trời Tel Aviv lại sáng rực bởi nhiều vụ đánh chặn tên lửa của các đợt tấn công mới.

Phương Linh