Cúm mùa không chỉ là cảm thông thường, cảnh báo từ bác sĩ cấp cứu

Từ thực tiễn điều trị các ca bệnh nặng, BSCKII Nguyễn Trung Cấp, Phó Giám đốc Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương chia sẻ những dấu hiệu cảnh báo cần nhập viện ngay, các sai lầm thường gặp khi tự điều trị và vai trò của tiêm vắc xin trong phòng ngừa biến chứng nguy hiểm.

PV: Thưa ông, tại Khoa Cấp cứu của Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương, tình trạng tiếp nhận bệnh nhân trở nặng do biến chứng cúm mùa diễn ra như thế nào?

- BSCKII Nguyễn Trung Cấp: Mặc dù đa số bệnh nhân mắc bệnh cúm mùa diễn biến nhẹ và tự khỏi, tuy nhiên vẫn có một tỷ lệ nhất định diễn biến nặng và có thể gây tử vong.

Khoa Cấp cứu, Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương – nơi đóng vai trò tuyến cuối tiếp nhận các ca bệnh truyền nhiễm nặng, chúng tôi thường xuyên phải tiếp nhận nhiều bệnh nhân cúm mùa rất nặng. Các biến chứng cúm mùa thường diễn biến theo hai xu hướng chính:

Thứ nhất, cúm mùa ở người có bệnh lý nền và người cao tuổi. Cúm mùa đóng vai trò như một yếu tố kích phát, làm bùng phát đợt cấp của các bệnh lý mãn tính như bệnh tim mạch, bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính (COPD), hoặc tiểu đường… Bệnh cúm còn làm gia tăng nguy cơ xuất hiện các biến cố như: Nhồi máu cơ tim, đột quy, viêm phổi, nhiễm trùng huyết và do đó làm tăng nguy cơ tử vong ở nhiều nhóm bệnhh nhân có bệnh nền.

BSCKII Nguyễn Trung Cấp, Phó Giám đốc Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương. Ảnh: Trần Minh

Thứ hai, bản thân cúm mùa có diễn biến nặng. Virus cúm không chỉ tấn công vào hệ hô hấp mà còn có thể gây tổn thương ở nhiều cơ quan. Ngay cả với những người trẻ, khỏe mạnh khi mắc cúm vẫn có một tỷ lệ nhất định có nhiều tổn thương nghiêm trọng như viêm phổi nặng dẫn đến suy hô hấp, viêm cơ tim, viêm màng ngoài tim và có thể dẫn đến tử vong.

PV: Đối với nhóm nguy cơ cao (người cao tuổi, người có bệnh lý nền như tim mạch, hô hấp, tiểu đường), cúm mùa tạo ra "gánh nặng" thực sự như thế nào, thưa ông?

- BSCKII Nguyễn Trung Cấp: Đối với nhóm nguy cơ cao, "gánh nặng" mà cúm mùa tạo ra không đơn thuần là các triệu chứng đường hô hấp cấp tính, mà thực chất là một cú sốc có tính hệ thống đối với toàn bộ cơ thể, thể hiện qua 3 khía cạnh:

Thứ nhất, về mặt tổn thương cơ thể: Virus cúm có thể trực tiếp thể gây ra nhiều tổn thương như viêm đường hô hấp trên, phổi do vi rút cúm, viêm cơ tim. Ngoài tổn thương trực tiếp, vi rút cúm còn kích phát nhiều bệnh nền khác. Các thống kê cho thấy mắc cúm có thể làm gia tăng nguy cơ nhồi máu cơ tim lên 6-10 lần tăng nguy cơ đột quỵ lên 8 lần,

Người mắc tiểu đường khi nhiễm cúm mùa có nguy cơ nhập viện cao hơn 6 lần và nguy cơ tử vong cao hơn 2 - 3 lần so với người bình thường.

Không chỉ vậy, mắc cúm làm suy giảm miễn dịch nghiêm trọng kéo theo nguy cơ viêm phổi do vi khuẩn, thậm chí nhiễm khuẩn huyết và tử vong. Người cao tuổi bị mắc cúm có thể suy giảm hoặc mất khả năng tự chủ, tự chăm sóc không chỉ trong giai đoạn mắc cúm cấp tính mà còn kéo dài rất lâu về sau.

Thứ hai, về thời gian nằm viện: Một người mắc cúm thông thường có thể chỉ mất 5-7 ngày để tự phục hồi. Nhưng với nhóm bị cúm nặng hoặc có biến chứng, bệnh nhân cần nhập viện, thậm chí phải can thiệp tại Khoa Hồi sức tích cực.

Quá trình điều trị, kiểm soát tình trạng bội nhiễm do suy giảm miễn dịch và phục hồi chức năng các tạng tổn thương có thể kéo nhiều tuần, thậm chí một vài tháng, không chỉ tiêu tốn nguồn lực của bệnh viện mà còn tiêu tốn quỹ thời gian của cả bệnh nhân và những người nhà ở lại chăm sóc bệnh nhân.

Thứ ba, về chi phí điều trị. Gánh nặng kinh tế là một thực tế tàn khốc. Việc phải sử dụng các kỹ thuật hồi sức chuyên sâu như thở máy chức năng cao, lọc máu liên tục, hay hệ thống tim phổi nhân tạo (ECMO), kết hợp với các loại kháng sinh, kháng nấm thế hệ mới để điều trị bội nhiễm khiến chi phí bị đội lên cực kỳ lớn. Một ca cúm biến chứng nặng điều trị tại Hồi sức tích cực có thể tiêu tốn từ vài chục đến hàng trăm triệu đồng.

PV: Tử thực tiễn cấp cứu, bác sĩ nhận thấy tâm lý chủ quan hoặc những sai lầm nào của người bệnh trong việc tự điều trị cúm tại nhà dẫn đến tình trạng nguy kịch như suy hô hấp, viêm phổi nặng, bội nhiễm?

- BSCKII Nguyễn Trung Cấp: Tôi muốn làm rõ một điểm trước tiên, theo hướng dẫn của Bộ Y tế, với những ca cúm mùa ở mức độ nhẹ và không thuộc nhóm nguy cơ cao, việc tự cách ly và điều trị triệu chứng tại nhà là hoàn toàn đúng đắn.

Tuy nhiên, ranh giới giữa việc tự chăm sóc an toàn và rơi vào tình trạng nguy kịch thường bị phá vỡ bởi 3 sai lầm cốt lõi sau đây từ phía người bệnh:

Thứ nhất, coi bệnh cúm là bệnh "xoàng". Đa số các ca cúm mùa thường chỉ sốt, mỏi mệt, sổ mũi, ho khan 5-7 ngày rồi tự khỏi. Tuy nhiên, vẫn có một tỷ lệ nhất định có diễn biến nặng, thậm chí rất nặng, không chỉ ở người lớn tuổi, người có bệnh nền mà còn ở cả người trẻ tuổi khỏe mạnh. Do vậy khi bị cúm vẫn cần theo dõi sát sao diễn biến triệu chứng và nhập viện kịp thời khi có dấu hiệu nặng. Lý tưởng hơn cả là tránh không nên bị mắc cúm bằng các biện pháp phòng bệnh lây truyền qua đường hô hấp và tiêm vắc xin phòng cúm.

Thứ hai, tự ý dùng kháng sinh và các thuốc chứa corticoid. Đây là sai lầm phổ biến mà nhiều người bệnh thường mắc phải. Bệnh cúm do vi rút cúm gây ra nên kháng sinh không có tác dụng.

Kháng sinh chỉ có giá trị khi có bằng chứng rõ ràng về việc bội nhiễm vi khuẩn và việc lựa chọn loại kháng sinh nào, liều lượng bao nhiêu đòi hỏi phải có sự đánh giá cụ thể của bác sĩ để dự đoán đúng loại vi khuẩn và lựa chọn kháng sinh tối ưu cho nhiễm khuẩn đó. Việc người bệnh tự ý ra mua kháng sinh không những không khỏi bệnh mà còn làm tăng nguy cơ kháng thuốc.

Nếu người bệnh dùng các thuốc có chứa corticoid (có thể giúp giảm ho, hạ sốt nhanh) nhưng có thể đem lại mặt trái là gây suy giảm miễn dịch, có thể làm bệnh cúm diễn biến phức tạp hơn và tăng thêm nguy cơ bội nhiễm vi khuẩn. Một điểm rất đáng lưu ý nữa là khi hạ sốt, cần tuyệt đối tránh các loại thuốc hạ sốt chứa Aspirin vì có thể gây ra hội chứng Reye (gây tổn thương não và suy gan cấp, rất nguy hiểm).

Thứ ba, bỏ lỡ "thời điểm vàng" vì phớt lờ dấu hiệu cảnh báo đỏ. Người bệnh thường cố chịu đựng tại nhà và chỉ gọi cấp cứu khi đã kiệt sức. Trong y khoa, chúng tôi có các dấu hiệu cảnh báo đỏ.

Thay vì đợi đến lúc tím tái, người dân cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất khi có một trong các biểu hiện: sốt cao liên tục không hạ sau 48 giờ, cảm giác tức ngực, khó thở (nhịp thở nhanh), nôn mửa nhiều không ăn uống được, hoặc có dấu hiệu li bì, lú lẫn. Đối với nhóm người cao tuổi và có bệnh nền, các dấu hiệu này đôi khi không rõ ràng, chỉ biểu hiện qua việc mệt mỏi, suy sụp nhanh chóng.

Điều trị bệnh nhân cúm tại Bệnh viện bệnh Nhiệt đới Trung ương. (Ảnh tư liệu bệnh viện)

PV: Thưa bác sĩ, để chủ động phòng, chống cúm mùa và bảo vệ sức khỏe bản thân, gia đình, người dân cần thực hiện những biện pháp gì? Đặc biệt, ông có lời khuyên gì đối với người cao tuổi, người mắc bệnh nền?

- BSCKII Nguyễn Trung Cấp: Trong y khoa, chúng tôi luôn tâm niệm rằng thành tựu lớn nhất không phải là cứu sống một ca bệnh ở giai đoạn nguy kịch cuối cùng, mà là giúp người dân không bao giờ phải bước chân vào phòng cấp cứu. Việc chủ động phòng bệnh luôn mang lại giá trị nhân văn và kinh tế cao nhất.

Để bảo vệ bản thân và những người thân trong gia đình trước cúm mùa, đặc biệt là với người lớn tuổi và những người đang mang bệnh lý nền, ngoài các biện pháp phòng bệnh lây truyền qua đường hô hấp như: Người đang có triệu chứng sốt, ho, sổ mũi hắt hơi nên tránh ra chỗ đông người, đeo khẩu trang để tránh phát tán mầm bệnh; Người lành hạn chế tiếp xúc gần với người đang có triệu chứng hô hấp cấp hoặc khi tiếp xúc gần phải đeo khẩu trang, vệ sinh tay thường xuyên… , việc tiêm vắc xin phòng cúm cũng là một biện pháp phòng bệnh hữu hiệu.

Thứ nhất, tiêm vắc xin cúm nhắc lại hàng năm giúp đảm bảo miễn dịch với virus cúm. Thực tế, virus cúm có khả năng thay đổi kháng nguyên khá nhanh đòi hỏi vắc xin phải cập nhật liên tục theo sự biến đổi của virus. Đồng thời, lượng kháng thể bảo vệ được tạo ra từ mũi tiêm trước đó sẽ suy giảm theo thời gian. Do vậy, mũi tiêm nhắc lại hàng năm là cách duy nhất để cập nhật 'hệ thống phòng thủ' của cơ thể chống lại các chủng virus mới nhất đang lưu hành.

Thứ hai, hành động ngay, đừng đợi dịch bùng phát: Thời điểm lý tưởng nhất để tiêm phòng là trước khi vào đỉnh dịch cúm (thường là giao mùa Thu - Đông hoặc Đông - Xuân). Tuy nhiên, với đặc điểm khí hậu tại Việt Nam, cúm có thể xuất hiện quanh năm. Do đó, thời điểm tiêm vắc xin tốt nhất chính là ngay lúc này, khi bạn và gia đình chưa mắc bệnh. Cơ thể cần khoảng 2 tuần sau khi tiêm để sản sinh đủ lượng kháng thể bảo vệ.

Thứ ba, vắc xin cần đi kèm với nền tảng sức khỏe vững chắc: Vắc xin là vũ khí hữu hiệu, nhưng chúng ta không được bỏ qua các biện pháp phòng bệnh không đặc hiệu. Nhóm người cao tuổi và có bệnh nền cần tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ điều trị bệnh mãn tính (như kiểm soát tốt huyết áp, đường huyết), duy trì dinh dưỡng đầy đủ và giữ gìn vệ sinh hô hấp (rửa tay thường xuyên, đeo khẩu trang khi đến nơi đông người).

PV: Xin trân trọng cảm ơn BSCKII Nguyễn Trung Cấp!

Thái Bình - Phạm Hằng (thực hiện)