Cú sốc Greenland và 'Gót chân Achilles' của công nghệ châu Âu

Rạn nứt với Mỹ khiến châu Âu thức tỉnh về sự độc lập công nghệ

Việc Tổng thống Mỹ Donald Trump rút lại lời đe dọa dùng vũ lực để kiểm soát Greenland có thể đã làm dịu đi bầu không khí căng thẳng nhất thời tại các phòng họp ngoại giao, nhưng nó không thể xóa nhòa nỗi sợ hãi hiện sinh vừa được đánh thức trong lòng giới lãnh đạo châu Âu.

Lần đầu tiên sau nhiều thập kỷ, châu Âu buộc phải đối diện với một sự thật trần trụi và đau đớn: Sự thịnh vượng và an ninh của họ đang được xây dựng trên một nền móng kỹ thuật số mà họ không hề nắm quyền kiểm soát. Bóng ma về một cuộc xung đột với chính đồng minh lâu năm bên kia Đại Tây Dương đã biến sự phụ thuộc công nghệ vốn được coi là tiện lợi trở thành một "gót chân Achilles" chết người.

Trong suốt nửa thế kỷ qua, mối quan hệ xuyên Đại Tây Dương được coi là bất khả xâm phạm, là hòn đá tảng cho sự ổn định của phương Tây. Tuy nhiên, sự kiện Greenland đã làm rạn nứt niềm tin đó, buộc các chiến lược gia tại Brussels và Berlin phải tính đến những kịch bản đen tối nhất. Bernard Liautaud, một nhà đầu tư mạo hiểm hàng đầu tại châu Âu, đã tóm tắt nỗi lo âu này bằng một câu hỏi đầy ám ảnh: Liệu châu Âu có thể vận hành nếu không có công nghệ Mỹ? Câu trả lời, đáng buồn thay, là không thể.

Từ hệ thống email của các cơ quan chính phủ, cơ sở dữ liệu bệnh viện, cho đến hạ tầng thanh toán ngân hàng, tất cả đều đang chạy trên các máy chủ và phần mềm của những gã khổng lồ thung lũng Silicon. Một sắc lệnh hành pháp từ Nhà Trắng cắt đứt quyền truy cập này sẽ không khác gì việc rút phích cắm của một bệnh nhân đang duy trì sự sống. Nỗi sợ hãi về một "công tắc chết" (kill switch) nằm trong tay Washington đã chuyển từ những thuyết âm mưu viển vông sang các cuộc thảo luận chính sách nghiêm túc tại các thủ đô lớn của châu Âu.

Sự thống trị tuyệt đối và cái giá của sự tiện nghi

Để hiểu được mức độ nghiêm trọng của tình thế này, chúng ta cần nhìn thẳng vào những con số thống kê lạnh lùng, thứ phơi bày quy mô lệ thuộc chưa từng có của châu Âu vào hạ tầng số của Mỹ. Theo các báo cáo nghiên cứu thị trường mới nhất từ IDC, tính đến năm 2024, các khách hàng châu Âu đã chi ra gần 25 tỉ USD chỉ riêng cho các dịch vụ cơ sở hạ tầng đám mây.

Đáng kinh ngạc hơn, 83% tổng thị trường này nằm trong tay 5 công ty công nghệ hàng đầu của Mỹ. Điều này có nghĩa là, cứ 10 byte dữ liệu được lưu chuyển tại châu Âu, thì có hơn 8 byte nằm dưới sự kiểm soát, quản lý hoặc lưu trữ trên nền tảng của các tập đoàn Mỹ như Amazon, Google hay Microsoft. Sự thống trị này không chỉ là vấn đề thị phần thương mại, mà nó đại diện cho sự nắm giữ mạch máu của nền kinh tế số.

Sự tụt hậu của châu Âu không diễn ra trong một sớm một chiều, mà là kết quả của hàng thập kỷ ngủ quên trên chiến thắng và những rào cản nội tại. Từng là quê hương của cuộc cách mạng di động với những biểu tượng như Nokia hay Ericsson, châu Âu đã hoàn toàn lỡ nhịp trong kỷ nguyên Internet và điện toán đám mây. Văn hóa ngại rủi ro, thị trường bị phân mảnh bởi ngôn ngữ và biên giới quốc gia, cùng với những quy định pháp lý nặng nề đã bóp nghẹt khả năng sản sinh ra những gã khổng lồ công nghệ (Big Tech) của riêng lục địa này.

Trong khi Mỹ và Trung Quốc đua nhau tạo ra những hệ sinh thái số khép kín và hùng mạnh, châu Âu lại trở thành một thị trường tiêu thụ béo bở. Các nỗ lực yếu ớt nhằm xây dựng các công cụ tìm kiếm hay nền tảng đám mây "cây nhà lá vườn" trước đây đều thất bại thảm hại vì không thể cạnh tranh về quy mô và công nghệ. Nicolas Dufourcq, người đứng đầu ngân hàng đầu tư nhà nước Bpifrance của Pháp, đã phải thốt lên cay đắng trên truyền hình rằng thói quen chọn công nghệ Mỹ theo mặc định là "quá dễ dàng" và chính sự dễ dãi đó đã dẫn đến tình cảnh "làm con tin" ngày hôm nay.

Từ lo ngại quyền riêng tư đến khủng hoảng an ninh quốc gia

Trước đây, những nỗ lực thoát Mỹ của châu Âu thường chỉ xoay quanh vấn đề quyền riêng tư và bảo vệ dữ liệu cá nhân. Câu chuyện bắt đầu nóng lên từ năm 2013 với tiết lộ chấn động của Edward Snowden về chương trình giám sát toàn cầu của NSA, và tiếp tục âm ỉ vào năm 2018 khi Đạo luật CLOUD của Mỹ cho phép Washington yêu cầu truy xuất dữ liệu lưu trữ ở nước ngoài.

Tuy nhiên, trong cả hai giai đoạn đó, vấn đề vẫn được nhìn nhận dưới góc độ dân sự và pháp lý. Các công ty Mỹ khi đó chỉ cần xoa dịu châu Âu bằng cách xây dựng thêm trung tâm dữ liệu tại địa phương và cam kết tuân thủ GDPR (Quy định bảo vệ dữ liệu chung) là đủ để tiếp tục kinh doanh.

Nhưng sự kiện Greenland và thái độ cứng rắn của chính quyền Trump trong nhiệm kỳ mới đã thay đổi hoàn toàn bản chất vấn đề. Đây không còn là chuyện bảo vệ thông tin cá nhân của người dân khỏi sự tò mò của các cơ quan tình báo, mà là vấn đề sống còn của an ninh quốc gia. Khả năng Mỹ sử dụng công nghệ như một vũ khí trừng phạt hoặc gây sức ép chính trị lên các đồng minh không còn là điều không tưởng.

Tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới ở Davos vừa qua, không khí bao trùm là sự lo âu về một cuộc "tách rời"đầy đau đớn. Các quan chức châu Âu nhận ra rằng, nếu một ngày nào đó xung đột lợi ích địa chính trị trở nên gay gắt, việc sở hữu những chiếc máy bay chiến đấu hiện đại hay quân đội tinh nhuệ sẽ trở nên vô nghĩa nếu hệ thống điều hành, liên lạc và hậu cần của họ bị tê liệt chỉ bởi một lệnh từ xa.

Châu Âu đang đứng trước một ngã ba đường lịch sử. Tiếp tục duy trì hiện trạng đồng nghĩa với việc chấp nhận rủi ro bị "bắt chẹt" bất cứ lúc nào. Nhưng cố gắng cắt đứt hoàn toàn với công nghệ Mỹ lại là một nhiệm vụ gần như bất khả thi trong ngắn hạn, đòi hỏi sự hy sinh to lớn về hiệu quả kinh tế và tốc độ phát triển.

Cú sốc Greenland, dù đã đi qua giai đoạn căng thẳng nhất, nhưng nó đã để lại một di sản vĩnh viễn: Sự ngây thơ về một thế giới phẳng và những liên minh vĩnh cửu đã kết thúc, nhường chỗ cho kỷ nguyên của sự nghi kỵ và nhu cầu tự chủ cấp bách hơn bao giờ hết.

Bùi Tú