Chuyện giữ đất ở đồng bằng sông Cửu Long - Bài 2: Sạt lở bủa vây

Chạy đua... giữ đất

Ở vùng đất địa đầu cực Nam Tổ quốc, cuộc giằng co giữa biển và đất chưa bao giờ dừng lại. Mỗi mùa gió chướng, mỗi đợt triều cường, những con sóng lại âm thầm khoét sâu bờ biển, cuốn đi từng mét đất, từng cánh rừng ngập mặn phải mất hàng chục năm mới hình thành.

Với hơn 310 km bờ biển (bao gồm bờ biển Đông và Tây), Cà Mau có thế mạnh phát triển kinh tế biển, nhưng cũng chịu tác động nặng nề của biến đổi khí hậu. Dọc hai tuyến đê biển có hàng trăm ngàn người dân, những vùng nuôi trồng thủy sản trọng điểm và không gian phát triển của nhiều ngành kinh tế biển. Thế nhưng, không gian sinh tồn ấy đang từng ngày bị thu hẹp.

Thiết kế: LÊ TUẤN

Hơn 1 thập kỷ qua, dưới tác động của nước biển dâng, sụt lún nền đất và thời tiết cực đoan, hơn 200 km bờ biển Cà Mau đã bị xâm thực. Riêng giai đoạn 2011-2025, khoảng 6.250 ha đất và rừng phòng hộ ven biển bị mất đi.

Mỗi héc-ta rừng biến mất không chỉ là một phần đất bị biển nuốt chửng, mà còn là sự suy yếu của "lá chắn xanh" bảo vệ cộng đồng ven biển - nơi giữ phù sa, giảm sóng, bảo vệ đê điều và gìn giữ sinh kế của hàng vạn người dân.

Sóng biển không phải là nguyên nhân duy nhất gây ra sạt lở. Các nhà khoa học chỉ ra rằng, sạt lở hôm nay là kết quả của nhiều sức ép cùng lúc: lượng phù sa suy giảm vì các đập thủy điện trên dòng Mê Kông; tình trạng khai thác cát kéo dài; sụt lún do khai thác nước ngầm quá mức và tác động cộng hưởng của biến đổi khí hậu.

Sóng biển gây sạt lở nhà dân tại khu vực cửa biển Hố Gùi (ấp Mai Hoa, xã Tân Tiến, tỉnh Cà Mau).

Trước sức ép ngày càng lớn của tình trạng sạt lở bờ biển, Cà Mau đang từng bước chuyển từ tư duy "chống đỡ" sang "chủ động thích ứng", kết hợp giữa giải pháp công trình và phục hồi hệ sinh thái tự nhiên.

Ông Phạm Văn Mười, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Cà Mau, cho biết: Đối với những đoạn sạt lở xung yếu, trước mắt phải triển khai các công trình kè để xử lý khẩn cấp. Tuy nhiên, với những khu vực có dân cư và hạ tầng, việc xây dựng phải bám sát đường bờ, tránh tạo nút thắt cục bộ làm thay đổi dòng chảy, bởi điều đó có thể làm phát sinh sạt lở ở những khu vực khác.

Từ năm 2009 đến nay, Cà Mau đã triển khai nhiều giải pháp bảo vệ bờ biển, cửa sông với nhiều mô hình kè khác nhau. Gần 135 km kè chống sạt lở đã được xây dựng, góp phần phục hồi hơn 1.000 ha rừng phòng hộ ven biển.

Trong đó, mô hình kè cọc bê tông ly tâm kết hợp đá hộc cho thấy hiệu quả rõ nét khi vừa tạo điểm tựa bảo vệ bờ, vừa giữ phù sa, hình thành bãi bồi, mở đường cho cây mắm tái sinh và từng bước khôi phục rừng ngập mặn. Đó không chỉ là giải pháp công trình để ngăn sóng, mà còn là cách chung sống hài hòa với tự nhiên, phục hồi "lá chắn xanh" - tuyến phòng thủ bền vững nhất trước những tác động ngày càng khắc nghiệt của biến đổi khí hậu.

Ông Phạm Văn Mười, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Cà Mau, nhấn mạnh.

Trên tuyến đê biển Tây - "vành đai sinh tồn" bảo vệ vùng đất phía Tây Cà Mau, những người làm công tác quản lý đê điều vẫn ngày đêm trong tâm thế ứng trực.

Ông Trần Minh Quảng, cán bộ phụ trách quản lý đê biển Tây (Cái Đôi Vàm - Khánh Lâm - Đá Bạc), Hạt Quản lý đê điều tỉnh Cà Mau, cho biết: "Tình hình thời tiết bây giờ rất khó lường, diễn biến bất thường, không còn theo quy luật như trước đây. Đặc biệt trong mùa mưa bão, chúng tôi phải thường xuyên kiểm tra các vị trí được phân công, kịp thời phát hiện những điểm có nguy cơ để xử lý kịp thời, bảo vệ an toàn tuyến đê".

Với những người ngày đêm bám đê, cuộc chạy đua giữ đất không bắt đầu từ lúc sóng lớn, gió mạnh ập đến, mà là nhiệm vụ xuyên suốt, bền bỉ, theo dõi sát sao tuyến đê và chủ động trước những bất thường của thiên nhiên. Bởi phía sau mỗi đoạn đê được bảo vệ không chỉ là đất đai, công trình, mà là cuộc sống bình yên của hàng ngàn người dân.

Tuyến kè đê biển Tây đoạn qua địa bàn xã Đá Bạc, tỉnh Cà Mau - nơi từng bị sóng biển xâm thực trên 300 m tính từ chân đê ra biển.

Mất đất không đơn thuần là làm thay đổi con số thống kê diện tích, đó còn là sự đứt gãy của những cộng đồng đã gắn bó qua nhiều thế hệ, khi nhà cửa, ruộng vườn, đường sá và kế sinh nhai luôn đứng trước nguy cơ bị cuốn trôi.

Sau những con số về hàng trăm ki-lô-mét bờ sông, bờ biển bị xâm thực là cuộc chạy đua lặng thầm của hàng triệu người dân đồng bằng: giữ đất, giữ rừng và giữ lấy không gian sinh tồn trước những biến đổi ngày càng khắc nghiệt của tự nhiên.

Thiết kế: LÊ TUẤN

Sạt lở bờ sông: Những "vết cắt" xé toạc châu thổ

Nếu biển đang từng ngày lấn vào đất liền từ phía ngoài, thì trong vùng nội đồng, những dòng nước từng mang phù sa vun bồi xóm làng, ruộng vườn qua hàng ngàn năm, nay ở nhiều nơi lại trở thành lực bào mòn, cuốn trôi những gì con người đã gây dựng qua bao thế hệ.

Mỗi vụ sạt lở là một "vết cắt" trên thân thể đồng bằng. Chỉ sau một tiếng động khô khốc giữa đêm, một khoảng đất, một căn nhà, thậm chí cả ký ức của một gia đình có thể bị nhấn chìm dưới dòng nước.

Từ An Giang đến Cần Thơ, Vĩnh Long, Đồng Tháp, những điểm sạt lở ngày càng xuất hiện dày đặc hơn. Sau con số hàng trăm ki-lô-mét bờ sông bị mất đi là những phận người phải rời bỏ nơi chôn nhau cắt rốn, những tuyến đường bị chia cắt và những gia đình phải bắt đầu lại cuộc sống từ con số 0.

Cà Mau cũng đang đối mặt với sức ép ấy. 10 năm qua, trong khoảng 14.000 km sông, kênh, rạch trên địa bàn tỉnh, có khoảng 1.093 km đã bị sạt lở hoặc được xác định có nguy cơ sạt lở. Và chỉ từ đầu năm 2026 đến nay, dù chưa bước vào cao điểm mùa mưa, sạt lở đã xảy ra tại 6 xã, phường với tổng chiều dài hơn 2,7 km.

Điều đáng lo ngại là sạt lở không còn tuân theo quy luật cũ. Không chỉ xuất hiện vào mùa mưa, những vụ sạt lở nguy hiểm vẫn xảy ra trong mùa khô, khi nền đất tiếp tục sụt lún, dòng chảy biến đổi và cấu trúc tự nhiên ven sông, ven biển ngày càng mất ổn định.

Tuyến lộ ven sông được người dân gia cố tạm thời bằng cừ tràm, tại ấp Lung Tràm, xã Khánh Lâm, tỉnh Cà Mau.

Tại xã Tân Ân (tỉnh Cà Mau), từ đầu năm đến nay đã xảy ra 7 vụ sạt lở đất ven sông, làm hư hỏng nhà cửa, tài sản và nhiều đoạn đường giao thông nông thôn, thiệt hại ước tính hơn 500 triệu đồng.

Ở ngã ba sông Dinh Củ (ấp Dinh Củ, xã Tân Ân), một trong những điểm nóng sạt lở kéo dài nhiều năm, người dân vẫn chưa quên đêm kinh hoàng khi đất dưới chân nhà bất ngờ sụp xuống.

Vào khoảng nửa đêm 19/5/2026, trong lúc cả gia đình đang ngủ, chị Nguyễn Tuyết Liễu nghe tiếng động bất thường. Chỉ trong vài phút, phần đất dưới chân nhà biến mất, căn nhà cùng nhiều tài sản của gia đình lần lượt bị cuốn xuống sông.

Chị Nguyễn Tuyết Liễu vẫn còn bàng hoàng khi nhớ lại: "Nếu chậm khoảng 15 phút thì thiệt hại về người và của khôn lường. May lúc đó con gái tôi còn thức, nghe tiếng kêu rắc kéo dài nên kịp hô hoán để cả nhà chạy ra ngoài. 4 thành viên trong gia đình may mắn thoát nạn, nhưng nhiều đồ đạc bị cuốn trôi, thiệt hại hơn 150 triệu đồng".

Hiện trường vụ sạt lở ngày 24/4/2026 tại Ấp 1, xã Đầm Dơi, tỉnh Cà Mau gây thiệt hại tài sản trên 3 tỷ đồng.

Tại xã Đầm Dơi, vụ sạt lở ngày 24/4/2026 khiến 60 m đường bê tông bị nhấn chìm, vết sạt ăn sâu gần 20 m vào đất liền, gây thiệt hại cơ sở sản xuất nước đá của ông Nguyễn Minh Trạng, ước tính hơn 3 tỷ đồng, dù trước đó, ông Trạng từng đầu tư hơn 1 tỷ đồng xây kè bảo vệ nhưng vẫn không chống chọi nổi với sạt lở.

“Với những người sống ven sông, nỗi lo sạt lở không chỉ đến từ một lần mất nhà, mà còn là cảm giác bất an thường trực mỗi khi nghe tiếng đất nứt, mỗi khi nước đổi dòng”, ông Nguyễn Minh Trạng ngậm ngùi nói.

Một điểm sạt lở trên địa bàn U Minh Thượng, tỉnh An Giang. Ảnh: QUỐC CHINH

Theo thông tin từ Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh An Giang, chỉ từ đầu năm đến nay, sạt lở, sụp lún đất đã xảy ra tại hơn 56 đoạn sông, kênh, rạch, với tổng chiều dài hơn 181 km. Nhiều điểm sạt lở đã áp sát khu dân cư, đe dọa công trình giao thông và vùng sản xuất.

Riêng khu vực cù lao Mỹ Hòa Hưng ghi nhận 8 vụ sạt lở, ảnh hưởng 58 căn nhà. Tại xã Phú Hữu, một vụ sạt lở đã cuốn 5 căn nhà xuống Sông Hậu, buộc 15 hộ dân phải di dời khẩn cấp.

Dù nhiều địa phương đã đầu tư xây dựng các tuyến kè bảo vệ bờ, nhưng trước diễn biến phức tạp của sạt lở, những "vết thương" mới vẫn tiếp tục xuất hiện.

Vụ sạt lở bờ sông xảy ra vào sáng 24/6 trên địa bàn ấp Vĩnh Hiệp, xã Vĩnh Hòa, tỉnh An Giang. Ảnh: QUỐC CHINH

Để ứng phó với sạt lở, tỉnh An Giang kiến nghị Trung ương hỗ trợ khoảng 2.145 tỷ đồng để xử lý khẩn cấp 8 khu vực có nguy cơ cao; giai đoạn 2026-2030 tiếp tục đề xuất hơn 4.485 tỷ đồng để xử lý 20 khu vực sạt lở khác.

Tại Cà Mau, chương trình phòng, chống sạt lở đến năm 2030 dự kiến triển khai gần 300 km đê, kè kết hợp phục hồi hệ sinh thái ven biển.

Tỉnh Đồng Tháp cũng kiến nghị đầu tư gần 3.000 tỷ đồng để thực hiện các dự án chống sạt lở cấp bách và bố trí nơi ở an toàn cho hơn 3.600 hộ dân vùng thiên tai.

Những con số ấy cho thấy quy mô ngày càng lớn của cuộc chạy đua giữ đất ở ĐBSCL. Cuộc chạy đua ấy không chỉ được đo bằng những ki-lô-mét đê, kè hay nguồn lực đầu tư được huy động, mà là giá trị lớn hơn: khả năng giữ lại những con đường, mái nhà, sinh kế và niềm tin của hàng triệu người dân trên vùng châu thổ đang đối mặt với những thách thức chưa từng có.

Bài cuối: Giữ tương lai cho đồng bằng

Loan Phương