Chuyện giữ đất ở đồng bằng sông Cửu Long - Bài 1: Đất lở nơi đầu sóng!Bài 1: Đất lở nơi đầu sóng!

Sạt lở không còn là câu chuyện riêng của một địa phương. Đó là thách thức an ninh môi trường, an ninh lương thực và phát triển bền vững của cả quốc gia.

Loạt bài 3 kỳ “Chuyện giữ đất ở ĐBSCL” sẽ phản ánh thực trạng mất đất từ bờ biển đến nội đồng; đồng thời tìm kiếm lời giải cho bài toán giữ đất, giữ rừng và giữ tương lai của gần 20 triệu người dân ở ĐBSCL.

Thiết kế: LÊ TUẤN

Bài 1: Đất lở nơi đầu sóng!

Chỉ hơn 10 năm trước, từ vuông tôm của ông Nguyễn Văn Tẻo (ấp Chợ Thủ B, xã Tân Ân, tỉnh Cà Mau) đến mép biển còn hàng trăm mét rừng đước phòng hộ. Hôm nay, sóng vỗ ngay trước hiên nhà. Hơn 5 ha đất sản xuất của gia đình ông đã hoàn toàn biến mất dưới lòng biển sâu.

Câu chuyện của gia đình ông Tẻo không còn là nỗi lo riêng lẻ của một hộ dân, mà là một phần trong câu chuyện giữ đất đầy cam go nơi đầu sóng cực Nam.

“Lá chắn xanh” mất dần trước sóng dữ

Tháng 6 vừa qua, phóng viên có mặt tại khu vực bờ biển Đông thuộc ấp Chợ Thủ B, xã Tân Ân, tỉnh Cà Mau. Con đường dẫn vào các điểm sạt lở chạy xuyên qua những cánh rừng đước còn sót lại xơ xác. Phía trước là biển cả mênh mông, phía sau là những vuông tôm của người dân.

Khoảng 10 năm trước, biển còn cách vuông tôm hơn 100 m, có dãy rừng phòng hộ bảo vệ. Giờ đây, nước biển đã tràn vào “chiếm” đất vuông, nhà cửa của trên 30 hộ dân.

Những gốc đước chết đứng, trơ trọi bộ rễ giữa các đợt sóng bạc đầu. Sóng biển đang trực diện tấn công "nuốt chửng" từng mét đất liền.

Sóng biển đánh ngã cây rừng phòng hộ tại khu vực bờ biển Đông thuộc ấp Chợ Thủ B, xã Tân Ân, tỉnh Cà Mau.

Ông Lê Hoài Phương, Phó Chủ tịch UBND xã Tân Ân (tỉnh Cà Mau), thông tin: Bờ biển Đông đoạn trên địa bàn xã (từ cửa Bồ Đề đến cửa Hóc Năng) có chiều dài 11 km, đến nay chỉ mới có khoảng 2,5 km được đầu tư kè chắn sóng; phần còn lại chịu tác động trực tiếp bởi sóng biển, gió mạnh và triều cường khiến tốc độ sạt lở hàng năm diễn ra nhanh, trung bình khoảng 30-40 m, có nơi sạt lở đến 60-70 m.

"Địa phương đã kiến nghị cấp trên xem xét ban bố tình trạng khẩn cấp và sớm đầu tư bờ kè đối với 8,5 km bờ biển còn lại, để bảo vệ cuộc sống, sản xuất của người dân", ông Lê Hoài Phương cho biết.

Những nơi không còn đai rừng phòng hộ, sóng đánh thẳng vào đất liền gây xói lở nhanh. (Ảnh chụp tại cửa biển Bồ Đề, xã Tân Ân, tỉnh Cà Mau)

Tại cửa biển Ấp Hạp và Giá Cao thuộc xã Tân Thuận, tỉnh Cà Mau, nơi chưa có công trình bảo vệ, mỗi năm biển ăn sâu vào đất liền từ 30-40 m.

Ông Tạ Hoàng Nam, chuyên viên Phòng Kinh tế xã Tân Thuận (tỉnh Cà Mau), cho biết: Sạt lở đang diễn ra nghiêm trọng tại tuyến bờ biển từ kè hiện hữu đến Trạm Kiểm soát Biên phòng Hố Gùi với chiều dài khoảng 1.300 m.

"Sóng biển đã cuốn trôi phần lớn diện tích rừng phòng hộ xung yếu và đánh vỡ đoạn bờ bao ngăn triều của tuyến cáp ngầm dài khoảng 350 m thuộc dự án Nhà máy điện gió 1A. Khi đoạn bờ bao bị vỡ, sóng biển tiếp tục làm vỡ bờ bao vuông tôm của 5 hộ dân tái định cư, tổng chiều dài khoảng 300 m, nước tràn vào vuông nuôi tôm của 9 hộ dân khác, làm ảnh hưởng rất lớn đến đời sống, sinh kế người dân", ông Tạ Hoàng Nam cho biết thêm.

Sạt lở diễn ra ở cả tuyến đê biển Tây và biển Đông. Điểm sạt lở xung yếu tại tuyến đê biển Tây thuộc xã Đá Bạc khoảng 120 m và điểm xung yếu trên tuyến đê biển Đông tại Gành Hào khoảng 200 m. Chúng tôi đang trình UBND tỉnh ban hành phương án hộ đê, ứng phó sạt lở trong mùa mưa bão năm 2026.

Ông Phạm Thanh Hải, Phó Chi cục trưởng Chi cục Thủy lợi tỉnh Cà Mau, cho biết.

Mỗi ngày, những con sóng biển chỉ lấy đi một ít đất. Nhưng qua một mùa gió chướng, vài mét đất bị mất đi. Một năm mất vài chục mét. Cứ thế, đường bờ biển lặng lẽ lùi vào đất liền.

Chỉ hơn 10 năm qua, trên 200 km bờ biển của tỉnh Cà Mau đã bị sạt lở với nhiều mức độ khác nhau; khoảng 6.250 ha đất và rừng phòng hộ ven biển đã biến mất. Có những đoạn bờ biển Đông bị xói lở từ 30-80 m mỗi năm, có nơi vượt quá 100 m.

Những con số ấy không chỉ phản ánh tốc độ mất đất, mà đó còn là tốc độ thu hẹp của vành đai rừng ngập mặn - "lá chắn xanh" đã bảo vệ Cà Mau trước sóng gió suốt nhiều thế hệ.

Đất lở đến đâu, cuộc sống bấp bênh đến đó

Mỗi con sóng tràn qua cửa biển không chỉ mang theo nước mặn, mà đang cuốn trôi cả sản nghiệp tích cóp cả đời của người dân ven biển.

Đứng bên cửa biển Bồ Đề, ông Nguyễn Việt Khái, Trưởng ấp Chợ Thủ B (xã Tân Ân, tỉnh Cà Mau), lặng người nhìn ra biển, nói trong xót xa: “Đoạn từ cửa Bồ Đề đến Chà Là dài khoảng 3 km đã có 25 hộ mất trắng đất sản xuất trong số 33 hộ bị ảnh hưởng”.

Bà Trương Xuân Hồng (xã Tân Ân, tỉnh Cà Mau) chia sẻ trong nghẹn ngào khi nhìn ra khoảng trống mênh mông trước biển, nơi từng là mảnh đất nuôi sống cả gia đình: "Hai vuông tôm là toàn bộ vốn liếng, mồ hôi nước mắt của vợ chồng tôi bao năm qua đã bị biển âm thầm "nuốt chửng" sau các mùa sóng. Giờ trắng tay, già cả rồi chỉ biết đi mò cua, bắt ốc sống qua ngày...".

Sóng biển đã lấy mất 5 ha đất sản xuất và căn nhà của gia đình ông Nguyễn Văn Tẻo (ấp Chợ Thủ B, xã Tân Ân, tỉnh Cà Mau).

Không đành lòng nhìn sóng biển "gặm" mất đất, gia đình Nguyễn Văn Tẻo (ấp Chợ Thủ B, xã Tân Ân, tỉnh Cà Mau) "đánh liều" vay ngân hàng 180 triệu đồng để mua bạt, cây làm kè giữ đất. Nhưng sức người không thắng nổi, sóng lớn đánh tan nát bờ bao, làm mất hơn 5 ha đất nuôi thủy sản, sau đó tiến sát và làm sạt ngôi nhà xuống mé biển.

"Mất hết rồi, chỉ mong còn giữ được phần đất ít ỏi phía trong. Hằng ngày tôi ra biển bắt ốc, lượm phế liệu kiếm sống”, ông Tẻo chia sẻ trong ánh mắt buồn rười rượi.

Không riêng ông Tẻo, nhiều hộ dân vẫn ngày ngày đóng cọc, chất cây, đắp bao đất để giảm sóng. Tuy biết những cách làm ấy không thể chống chọi lâu dài với sóng biển nhưng họ vẫn làm, bởi đó là cách duy nhất hy vọng giữ được vài mét đất, giữ kế sinh nhai của gia đình.

Sóng biển đã “nuốt chửng” dãy rừng phòng hộ gần 100 m và đang tiếp tục cuốn đất sản xuất của khoảng 15 hộ dân tại ấp Mai Hoa, xã Tân Tiến, tỉnh Cà Mau.

Tương tự, tại cửa biển Hố Gùi (ấp Mai Hoa, xã Tân Tiến, tỉnh Cà Mau), khi hàng trăm mét rừng phòng hộ đã bị biển “nuốt chửng”, nhiều đoạn bờ bao ven biển bị xé toạc, nước mặn đã tràn sâu vào vuông tôm ảnh hưởng đến sinh kế của khoảng 20 hộ dân.

Điều đáng nói, nhiều hộ dân nơi đây từng một lần phải rời bỏ nhà cửa vì sạt lở, để đến khu tái định cư. Tưởng đã tìm được nơi ở an toàn, nay họ lại tiếp tục chứng kiến đất đai bị biển lấy mất. Cuộc mưu sinh vì thế chưa bao giờ thôi chênh vênh.

Vẻ mặt đầy lo lắng, ông Tô Thanh Lâm (ấp Mai Hoa, xã Tân Tiến, tỉnh Cà Mau) nói: “Bà con chúng tôi cũng góp tiền, góp công đắp bờ giữ đất mà không chịu nổi. Đêm nào cũng trằn trọc, chỉ sợ bờ vỡ, nước tràn vô vuông tôm thì sinh kế cũng theo sóng trôi ra biển”.

Ông Nguyễn Gal Sel, Trưởng ấp Mai Hoa (xã Tân Tiến, tỉnh Cà Mau), cho biết: “Biển đã nuốt chửng hơn 100 m đất, đẩy sinh kế của hơn 15 hộ dân vào cảnh bấp bênh. Trong bất lực, người dân chỉ biết đắp đất làm bờ tạm cầm cự, mong sớm có tuyến kè để giữ phần đất còn sót lại”.

Thiết kế: LÊ TUẤN

Ở Cà Mau, chuyện giữ đất chưa bao giờ dừng lại. Mỗi con sóng đi qua lại lấy thêm một phần đất, mỗi cánh rừng ngập mặn mất đi là "lá chắn xanh" trước biển cũng mỏng dần. Khi rừng phòng hộ bị xé toạc, biển không chỉ lấn vào đất liền mà còn đe dọa sinh kế và sự bình yên của những xóm làng.

Đã có một thời, Cà Mau tự hào vì "đất biết nở". Còn hôm nay, ước mong lớn nhất của người dân chỉ là giữ được phần đất cha ông để lại. Bởi ở nơi địa đầu cực Nam, giữ được một tấc đất cũng chính là giữ lấy phần lãnh thổ thiêng liêng ở nơi Tổ quốc vươn mình ra biển.

Bài 2: ĐBSCL trước sức ép sạt lở

Loan Phương