Chuyển đổi quản lý rác thải rắn vì đô thị xanh, thông minh

Áp lực lớn từ tốc độ đô thị hóa

Quang cảnh buổi tọa đàm. Ảnh: Thu Hồng

Cùng với quá trình đô thị hóa nhanh, quy mô dân số tăng mạnh và nhu cầu tiêu dùng ngày càng lớn, thành phố Hà Nội đang đứng trước áp lực rất lớn về quản lý chất thải rắn sinh hoạt và duy trì vệ sinh môi trường. Theo thống kê được đưa ra tại tọa đàm, với quy mô dân số khoảng 8,8 triệu người, mỗi ngày Thủ đô phát sinh khoảng 8.500 tấn chất thải rắn sinh hoạt; trong đó khoảng 7.600 tấn được thu gom, vận chuyển và xử lý tập trung.

Tỷ lệ thu gom rác thải hiện đạt mức cao, khu vực đô thị đạt 100%, khu vực nông thôn đạt khoảng 98%. Đây là kết quả thể hiện nỗ lực rất lớn của thành phố trong bối cảnh địa bàn rộng, mật độ dân cư cao, lượng rác phát sinh ngày càng phức tạp. Tuy nhiên, phía sau những con số tích cực ấy vẫn còn không ít “điểm nghẽn” cần tháo gỡ.

Tuy nhiên, công tác quản lý chất thải rắn sinh hoạt ở Hà Nội vẫn tồn tại nhiều bất cập mang tính cấu trúc. Tình trạng điểm tập kết rác hở, nước rỉ rác, mùi hôi tại các khu trung chuyển vẫn xuất hiện ở nhiều nơi; việc phân loại rác tại nguồn triển khai chưa đồng bộ; phương tiện thu gom ở một số khu vực còn thủ công; hạ tầng tái chế, xử lý chưa theo kịp tốc độ phát sinh chất thải.

Đặc biệt, nhiều chuyên gia nhận định, nếu tiếp tục duy trì mô hình “thu gom - vận chuyển - chôn lấp” truyền thống, các đô thị lớn sẽ khó đạt được mục tiêu phát triển xanh và giảm phát thải. Bởi vậy, yêu cầu đặt ra hiện nay không chỉ là xử lý rác hiệu quả hơn mà còn phải chuyển đổi toàn diện mô hình quản lý theo hướng hiện đại, thông minh và tuần hoàn.

Phó Tổng giám đốc URENCO Nguyễn Thanh Sơn tham gia tọa đàm về nội dung "Đô thị xanh - thông minh kiến tạo kinh tế xanh trong quản lý chất thải rắn sinh hoạt và vệ sinh công cộng". Ảnh: Thu Hồng

Tại tọa đàm, Phó Tổng giám đốc URENCO Nguyễn Thanh Sơn cho rằng, quản lý chất thải rắn sinh hoạt và vệ sinh công cộng cần được xác định là một cấu phần quan trọng của hạ tầng đô thị xanh - thông minh. Theo đó, các điểm tập kết, trạm trung chuyển, cơ sở tái chế, xử lý và phục hồi tài nguyên cần được tích hợp ngay trong quy hoạch đô thị.

Ông Nguyễn Thanh Sơn nhấn mạnh, muốn xây dựng đô thị xanh thì phải thay đổi tư duy quản lý rác thải theo chuỗi giá trị tổng hợp. Trong đó, phân loại tại nguồn là nền tảng; thu gom, vận chuyển xanh là điều kiện vận hành; xử lý hiện đại là giải pháp giảm chôn lấp; còn cơ chế tài chính và chính sách kinh tế xanh là động lực thúc đẩy toàn hệ thống.

Không chỉ dừng ở khâu xử lý cuối cùng, các đại biểu dự tọa đàm cho rằng chất thải cần được nhìn nhận như một nguồn tài nguyên có thể tái chế, tái sử dụng và tái tạo năng lượng. Đây cũng là xu hướng tất yếu mà nhiều quốc gia đang triển khai trong chiến lược phát triển kinh tế tuần hoàn và giảm phát thải carbon.

Đồng bộ hạ tầng, công nghệ và thay đổi hành vi

Các đại biểu tham dự tọa đàm về “Quản lý chất thải rắn và vệ sinh môi trường trong đô thị xanh, thông minh”. Ảnh: Thu Hồng

Một trong những nội dung được thảo luận sâu tại tọa đàm là yêu cầu hiện đại hóa toàn bộ chuỗi quản lý chất thải rắn sinh hoạt theo hướng xanh và thông minh.

Theo ông Nguyễn Văn Quý, Trưởng phòng Quản lý chất thải rắn thuộc Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội, phân loại rác tại nguồn phải được tổ chức thực chất, gắn chặt với hệ thống thu gom và xử lý sau phân loại. Nếu người dân thực hiện phân loại nhưng khâu thu gom vẫn trộn lẫn, niềm tin xã hội sẽ bị ảnh hưởng và việc thay đổi hành vi khó đạt hiệu quả lâu dài.

Định hướng đến năm 2030, thành phố Hà Nội sẽ tổ chức phân loại rác phù hợp với điều kiện hạ tầng từng địa bàn; trong đó chất thải tái chế, chất thải nguy hại và rác cồng kềnh sẽ có kênh thu gom riêng. Với chất thải thực phẩm, nơi có điều kiện sẽ xử lý hữu cơ tại nguồn theo quy mô xã, phường; nơi chưa đủ điều kiện sẽ thu gom tập trung để xử lý bằng công nghệ đốt phát điện.

Cùng với phân loại tại nguồn, thành phố cũng đặt mục tiêu hiện đại hóa hệ thống thu gom, vận chuyển và trung chuyển rác. Theo các chuyên gia, đây là khâu gây nhiều bức xúc nhất trong đời sống đô thị do liên quan trực tiếp đến mùi hôi, nước rỉ rác và mỹ quan đô thị.

Chuyên gia đến từ Đại học Xây dựng tham luận về nội dung quy hoạch và công nghệ xử lý chất thải rắn xây dưng ở Hà Nội. Ảnh: Thu Hồng

Đến năm 2030, thành phố Hà Nội sẽ từng bước xóa bỏ các điểm tập kết rác hở, thay thế bằng các trạm trung chuyển đạt tiêu chuẩn kỹ thuật, ứng dụng công nghệ ép kín, kiểm soát mùi, xử lý nước rỉ rác và tích hợp hệ thống giám sát bằng camera, cân điện tử, phần mềm điều hành.

Đáng chú ý, việc “xanh hóa” phương tiện vệ sinh môi trường cũng được xem là nhiệm vụ quan trọng. Thành phố định hướng từng bước thay thế phương tiện thủ công bằng xe cơ giới hiện đại, ưu tiên sử dụng xe điện chuyên dùng và phương tiện đạt tiêu chuẩn khí thải cao nhằm giảm phát thải khí nhà kính.

Nhiều ý kiến tại tọa đàm đánh giá, cơ giới hóa không chỉ giúp nâng cao hiệu quả thu gom, giảm chi phí vận hành mà còn góp phần thay đổi diện mạo đô thị, hạn chế tình trạng rác tồn đọng và giảm tác động tiêu cực tới môi trường sống của người dân.

Bên cạnh đó, ứng dụng công nghệ số và chuyển đổi số trong quản lý chất thải rắn cũng là xu hướng tất yếu. Hà Nội đang định hướng xây dựng Trung tâm điều hành quản lý chất thải rắn tập trung nhằm kết nối toàn bộ dữ liệu từ khâu phát sinh, thu gom, vận chuyển đến xử lý.

Theo ông Nguyễn Văn Quý, khi hệ thống này được vận hành, công tác quản lý sẽ từng bước chuyển sang điều hành theo thời gian thực. Các công nghệ như GPS, camera, cảm biến và trí tuệ nhân tạo sẽ hỗ trợ tối ưu hóa lộ trình vận chuyển, giám sát chất lượng dịch vụ và phát hiện vi phạm.

GS-TS Lưu Đức Hải - Viện trưởng Viện Nghiên cứu đô thị và phát triển hạ tầng tham luận tại tọa đàm. Ảnh: Thu Hồng

Các chuyên gia cũng cho rằng, trong quá trình xây dựng đô thị thông minh, quản lý chất thải rắn cần được tích hợp đồng bộ với quy hoạch hạ tầng giao thông, năng lượng và môi trường. Điều này không chỉ giúp nâng cao hiệu quả vận hành mà còn giảm chi phí xã hội và hạn chế phát sinh các “điểm nóng” môi trường trong tương lai.

Một nội dung quan trọng khác được đề cập tại tọa đàm là đổi mới cơ chế tài chính cho dịch vụ vệ sinh môi trường. Theo đó, thành phố Hà Nội sẽ từng bước triển khai nguyên tắc “người gây ô nhiễm phải trả tiền”, tiến tới thu phí theo khối lượng hoặc thể tích rác phát sinh.

Giới chuyên gia đánh giá, đây là giải pháp có ý nghĩa lớn trong việc thay đổi hành vi tiêu dùng và nâng cao ý thức cộng đồng. Khi người dân trả phí tương ứng với lượng rác thải ra, họ sẽ có động lực giảm phát sinh chất thải và thực hiện phân loại tốt hơn.

Tuy nhiên, GS-TS Lưu Đức Hải - Viện trưởng Viện Nghiên cứu đô thị và phát triển hạ tầng cho rằng, công nghệ hay hạ tầng hiện đại sẽ khó phát huy hiệu quả nếu thiếu sự đồng hành của cộng đồng. Vì vậy, nâng cao nhận thức và thay đổi hành vi xã hội phải được xem là yếu tố trung tâm trong quản lý chất thải rắn đô thị.

Theo GS-TS Lưu Đức Hải, truyền thông về bảo vệ môi trường cần chuyển từ tuyên truyền phong trào sang định hướng hành vi cụ thể. Trường học phải là nơi hình thành thói quen phân loại rác cho thế hệ trẻ; tổ dân phố là nơi duy trì nếp sống xanh; còn báo chí và nền tảng số giữ vai trò lan tỏa các mô hình hiệu quả, đồng thời giám sát và phê phán hành vi vi phạm.

Tọa đàm về “Quản lý chất thải rắn và vệ sinh môi trường trong đô thị xanh, thông minh” thu hút nhiều nhà khoa học, chuyên gia môi trường tham dự. Ảnh: Thu Hồng

Từ thực tiễn ở thành phố Hà Nội, các đại biểu tại tọa đàm thống nhất rằng, quản lý chất thải rắn trong đô thị xanh, thông minh không chỉ là vấn đề kỹ thuật mà còn là yêu cầu đổi mới mô hình quản trị đô thị. Đây là quá trình chuyển đổi tổng thể, đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa chính quyền, doanh nghiệp và người dân.

Trong bối cảnh Hà Nội hướng tới mục tiêu phát triển xanh và phát thải ròng bằng “0”, việc đầu tư hạ tầng môi trường hiện đại, thúc đẩy kinh tế tuần hoàn và xây dựng hệ thống quản lý chất thải thông minh sẽ là nền tảng quan trọng để nâng cao chất lượng sống, cải thiện diện mạo đô thị và phát triển bền vững trong tương lai.

Hoàng Sơn