Chuẩn mực phát triển bền vững cho lúa gạo Việt Nam

Với ngành nông nghiệp - lĩnh vực vừa bảo đảm an ninh lương thực vừa chịu tác động trực tiếp của biến đổi khí hậu - yêu cầu này không chỉ mang tính định hướng, mà là bài toán sống còn. Trong bức tranh đó, Đề án “Phát triển bền vững 1 triệu héc ta chuyên canh lúa chất lượng cao, phát thải thấp” đang cho thấy đây không chỉ là một mô hình kỹ thuật, mà là lựa chọn chiến lược cho tương lai ngành lúa gạo Việt Nam.

Xã Ứng Hòa triển khai thí điểm mô hình trồng lúa giảm phát thải khí nhà kính gắn với tín chỉ carbon. Ảnh: Phùng Lương

Hiệu quả rõ nét từ các mô hình lúa giảm phát thải

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, đến nay, tổng diện tích thực hiện Đề án đã đạt 312.734ha, vượt hơn 132.700ha so với mục tiêu tiến độ đề ra. Đáng chú ý, 7 mô hình thí điểm triển khai tại Cần Thơ, Vĩnh Long, Đồng Tháp và An Giang đã chứng minh rõ hiệu quả kinh tế, môi trường của phương thức sản xuất lúa chất lượng cao gắn với giảm phát thải. Kết quả cho thấy, trên cùng một đơn vị diện tích, chi phí sản xuất giảm 8,2 - 24,2%, lượng giống gieo sạ giảm 30 - 50%, phân bón hóa học giảm 30 - 70kg/ha, số lần phun thuốc bảo vệ thực vật giảm từ 1 - 4 lần, lượng nước tưới giảm 30 - 40%. Trong khi đó, năng suất vẫn tăng 2,4 - 7%, thu nhập của nông dân tăng 12 - 50%, tương đương lợi nhuận tăng 4 - 7,6 triệu đồng/ha so với canh tác truyền thống. Bên cạnh lợi ích kinh tế, các mô hình còn giúp giảm phát thải khí nhà kính trung bình từ 2 - 12 tấn CO₂/ha, đồng thời hạn chế đáng kể tình trạng đốt rơm rạ sau thu hoạch, góp phần giảm ô nhiễm môi trường nông thôn.

Từ nền tảng sản xuất này, Hiệp hội Ngành hàng lúa gạo Việt Nam (VIETRISA) đã xây dựng và đưa vào sử dụng nhãn hiệu “Gạo Việt xanh phát thải thấp”. Đến nay, hơn 71.400 tấn gạo đã được cấp chứng nhận. Đặc biệt, tháng 5-2025, Việt Nam trở thành quốc gia đầu tiên xuất khẩu 500 tấn gạo phát thải thấp sang thị trường Nhật Bản, khẳng định khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn xanh khắt khe của hạt gạo Việt Nam.

Theo Phó Chủ tịch Quốc hội Lê Minh Hoan, giá trị lớn nhất của Đề án nằm ở sự thay đổi hành vi của nông dân. Từ tư duy “làm nhiều” sang “làm đúng”, từ chạy theo sản lượng sang chú trọng chất lượng, hiệu quả và trách nhiệm môi trường. Gạo Việt Nam không chỉ là hàng hóa đơn thuần, mà còn là cam kết với người tiêu dùng và các thế hệ tương lai về con đường phát triển bền vững dù khó và chậm hơn so với cách làm cũ.

Nguyên Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Chủ tịch Viện Nghiên cứu lúa quốc tế (IRRI) Cao Đức Phát đánh giá, đề án đã tạo đột phá lớn về nhận thức, khẳng định sản xuất lúa phát thải thấp là con đường đúng đắn và gần như duy nhất để ngành lúa gạo Việt Nam phát triển bền vững, nâng cao thu nhập cho nông dân, giải quyết bài toán môi trường, biến đổi khí hậu.

Tại Hà Nội, năm 2025, xã Ứng Hòa là địa phương đầu tiên trong các xã phía Nam Hà Nội triển khai thí điểm mô hình trồng lúa giảm phát thải khí nhà kính gắn với tín chỉ các bon. Mô hình này do UBND xã Ứng Hòa phối hợp với Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật Hà Nội, Công ty TNHH Faeger Việt Nam... triển khai tại cánh đồng Khó Ngoài, thôn Giang Triều, quy mô 0,3ha. Ruộng thí điểm được chia thành hai phần: Một bên canh tác theo phương pháp truyền thống và một bên ứng dụng kỹ thuật tưới khô ướt xen kẽ (AWD). Phương pháp canh tác mới giúp giảm khoảng 30% chi phí đầu vào, tăng 50% tỉ suất lợi nhuận và giảm khoảng 10% lượng khí nhà kính phát thải. Đặc biệt, khi đạt chứng nhận quốc tế, nông dân có thể bán tín chỉ các bon với giá từ 50 đến 60 USD/tấn CO₂. Công ty TNHH Faeger cam kết chia sẻ 40% doanh thu tín chỉ (khoảng 20 - 25 USD/tấn) cho người dân và địa phương, thanh toán hằng năm sau quy trình xác minh.

Hoàn thiện thể chế, chuẩn hóa kỹ thuật

Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã và đang triển khai Đề án sản xuất giảm phát thải lĩnh vực trồng trọt giai đoạn 2025 - 2035, tầm nhìn đến 2050. Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Hoàng Trung nhấn mạnh, để đề án đi vào thực chất, cần ưu tiên hoàn thiện quy trình kỹ thuật canh tác giảm phát thải và hệ thống đo đạc, báo cáo, thẩm định (MRV). Nhiều địa phương mong muốn tham gia đề án, song nếu chưa xác định rõ phát thải phát sinh từ khâu nào, giảm bằng giải pháp gì và đo đếm ra sao thì sẽ rất khó triển khai trên diện rộng. Do đó, quy trình kỹ thuật và MRV phải đi trước, đặc biệt là với cây lúa, đối tượng phát thải lớn nhất trong lĩnh vực trồng trọt.

Thông tin thêm, bà Nguyễn Thị Thu Hương, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật cho biết, Cục phối hợp với các đơn vị liên quan đang hoàn thiện quy trình canh tác lúa giảm phát thải và quy trình MRV trên cây lúa, dự kiến áp dụng từ vụ đông xuân 2025 - 2026. Một số địa phương như Nghệ An, Hưng Yên, Quảng Trị đã có kế hoạch triển khai kỹ thuật tưới ngập khô xen kẽ (AWD) trên diện tích hàng nghìn héc ta.

Từ góc độ hợp tác quốc tế, Phó Vụ trưởng Vụ Hợp tác quốc tế (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) Vũ Đức Đam Quang cho biết, nhiều tổ chức quốc tế và doanh nghiệp bày tỏ mong muốn tham gia đề án. Đây là thời điểm thuận lợi để huy động nguồn lực, khi nông nghiệp giảm phát thải đang mở ra cơ hội tiếp cận tài chính xanh và thị trường carbon.

Trong bối cảnh sản xuất lúa chiếm tới 75 - 80% lượng phát thải khí metan của ngành nông nghiệp, việc chuyển đổi sang mô hình lúa chất lượng cao, phát thải thấp không chỉ là yêu cầu trước mắt mà còn là chiến lược lâu dài để Việt Nam thực hiện cam kết phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050. Khi các rào cản về kỹ thuật, thị trường và nguồn lực được tháo gỡ, sản xuất lúa giảm phát thải thấp sẽ không chỉ là mô hình thí điểm, mà trở thành chuẩn mực phát triển bền vững của ngành lúa gạo Việt Nam trong tương lai.

Ngọc Quỳnh