Chính quyền địa phương 2 cấp ở ĐBSCL: Hiệu quả và những nút thắt cần khơi thông

Ngày 30-6-2025, cùng với cả nước, các tỉnh, thành vùng ĐBSCL chính thức triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Sau gần một năm vận hành, mô hình mới đã từng bước ổn định, nâng cao mức độ hài lòng của người dân, doanh nghiệp và tạo động lực phát triển mới cho các địa phương trong vùng.

Tinh gọn để tăng chất lượng phục vụ

Báo cáo sơ kết một năm cho thấy tổ chức bộ máy cấp xã từng bước đi vào ổn định. Việc giảm tầng nấc trung gian giúp rút ngắn quy trình xử lý công việc, nâng cao tính chủ động, trách nhiệm của cơ sở. Nhiều thủ tục phân cấp về cơ sở giúp rút ngắn thời gian, giảm chi phí, tăng tính công khai, minh bạch. Hệ thống thông tin, dịch vụ công trực tuyến, quản lý văn bản điện tử được triển khai đồng bộ, góp phần minh bạch hóa hoạt động công vụ.

Ông Nguyễn Hữu Trọng, Chủ tịch UBND xã Bình Hiệp (xã biên giới tỉnh Tây Ninh), cho biết địa phương đã chủ động sắp xếp cán bộ đúng người, đúng việc. Tuy nhiên, việc phải tiếp cận ngay các quy trình và công nghệ mới đang tạo ra áp lực đổi mới tư duy rất lớn cho đội ngũ công chức cấp xã.

Bí thư Tỉnh ủy Cà Mau Nguyễn Hồ Hải tham quan mô hình “Trạm công dân số”. Ảnh: CHÂU ANH

Theo ông Đồng Văn Thanh, Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Bí thư Thường trực, Chủ tịch HĐND TP Cần Thơ, sau sáp nhập, TP có không gian phát triển rộng hơn với 103 xã, phường. Khối lượng công việc ở cấp xã tăng nhiều nhưng bộ máy cơ bản ổn định, hoạt động điều hành phục vụ nhân dân không bị gián đoạn.

Ông nhấn mạnh mô hình mới phải chuyển từ ổn định tổ chức sang nâng chất lượng vận hành. Địa phương phải đo được kết quả thực chất phục vụ người dân bằng sản phẩm cụ thể. Các vấn đề về biên chế, vị trí việc làm, liên thông dữ liệu, tài sản công và chính sách cán bộ cần được phân tích kỹ để điều chỉnh kịp thời.

Hiệu quả phục vụ hành chính công

Tại Cà Mau, một địa bàn có đặc thù diện tích rộng, nhiều sông nước, đặc khu hải đảo và vùng sâu, vùng xa, bộ máy từ tỉnh đến cơ sở đã vận hành ổn định. Tỉnh đã tiếp nhận và tổ chức thực hiện hàng ngàn nhiệm vụ được phân cấp về cấp xã.

Ông Hồ Thanh Thủy, Phó Bí thư Tỉnh ủy, Chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam tỉnh Cà Mau, cho biết tỉ lệ giải quyết hồ sơ hành chính đúng và trước hạn của tỉnh đạt trên 99%. Việc giải quyết thủ tục không phụ thuộc địa giới hành chính được triển khai 100%. Tỉnh cũng quyết liệt rà soát, sắp xếp lại tài sản công dôi dư sau sáp nhập để ưu tiên phục vụ y tế, giáo dục, quốc phòng tại cơ sở.

Tại Đồng Tháp, cơ chế một cửa và một cửa liên thông tiếp tục duy trì hiệu quả, giữ vững tỉ lệ hồ sơ giải quyết đúng hạn, nâng cao chất lượng phục vụ người dân, doanh nghiệp.

Năm 2025, phường Long An (thị xã Hòa Thành, Tây Ninh) là đơn vị dẫn đầu về chỉ số phục vụ người dân theo Quyết định 766/QĐ-TTg của Thủ tướng. Ông Võ Hồng Thảo, Chủ tịch UBND phường Long An, cho biết phường áp dụng phương châm lấy người dân làm trung tâm, siết chặt kỷ cương và đẩy mạnh số hóa. Kết quả, tỉ lệ giải quyết hồ sơ đúng hạn đạt trên 99%, tỉ lệ hồ sơ trực tuyến đạt trên 96% và 100% hồ sơ được số hóa.

Phường cũng duy trì hiệu quả mô hình “Cà phê sáng - Long An lắng nghe và hành động” để đối thoại, xử lý trực tiếp kiến nghị của người dân và doanh nghiệp. Đồng thời, phường thí điểm mở rộng các điểm tiếp nhận hồ sơ hành chính tại các khu phố nhằm giảm tải cho tuyến trên.

Tại TP Cần Thơ, phường Phú Lợi ghi dấu ấn với các mô hình lấy số thứ tự qua Zalo, tổ chức cà phê với nhân dân và thí điểm mô hình “Một cửa gần dân” tại trụ sở Ban Nhân dân khu vực 19. Việc đưa dịch vụ công về sát khu dân cư giúp người dân thực hiện các thủ tục thiết yếu ngay tại địa bàn, giảm thời gian và chi phí đi lại.

Đối với các vụ việc phức tạp như khiếu nại ô nhiễm môi trường, chính quyền phường tổ chức tiếp công dân tại nhà, khảo sát thực tế để giải quyết thấu tình đạt lý, tạo sự đồng thuận cao.

Bài toán nhân sự và áp lực công việc

Bên cạnh kết quả đạt được, mô hình hai cấp đang bộc lộ những nút thắt lớn tại cơ sở. Áp lực quá tải công việc xuất hiện khi công chức phải làm việc với tinh thần “hết việc chứ không hết giờ”.

Công chức ở Tây Ninh hướng dẫn người dân thao tác thông tin khi làm thủ tục hành chính. Ảnh: HUỲNH DU

Theo Sở Nội vụ TP Cần Thơ, biên chế cấp TP hiện là 2.140/4.018, thiếu 1.875 biên chế; biên chế cấp xã là 4.384/4.675, thiếu 291 biên chế. Việc thiếu hụt nhân sự trong bối cảnh công việc dồn về cơ sở khiến một công chức phải kiêm nhiệm quá nhiều mảng việc, không có thời gian nghiên cứu sâu chuyên môn.

Ông Nguyễn Minh Hiền, Chủ tịch UBND phường Long Mỹ (TP Cần Thơ), phản ánh cấp xã hiện nay phải gánh toàn bộ nhiệm vụ của cấp xã trước đây và hơn 90% nhiệm vụ của cấp huyện chuyển giao xuống. Nhân sự của phường chỉ có 41 người, anh em phải choàng gánh cho nhau. Nhiều lĩnh vực như quản lý đất đai, tài chính, tài sản công lại thiếu thẩm quyền do phân cấp chưa tới nơi, gây rất nhiều khó khăn.

Tại phường Ngã Năm, ông Trần Việt Thái, Chủ tịch UBND phường, cho biết từ ngày 1-7-2025 đến nay, phường tiếp nhận hơn 14.200 hồ sơ. Trong đó có 2.500 hồ sơ ngoài địa bàn do giải quyết thủ tục phi địa giới. Để giải quyết, cán bộ phải làm thêm ngoài giờ và cả ngày nghỉ thứ Bảy, Chủ nhật để không bị tồn đọng.

Tại Đồng Tháp, áp lực công việc cũng gia tăng rõ rệt. Trung tâm Phục vụ hành chính công phường Cao Lãnh mỗi ngày tiếp nhận từ 400 đến 600 lượt hồ sơ, cao điểm lên đến 700 lượt.

Ông Võ Truyền Thống, Phó Chủ tịch UBND phường Cao Lãnh, thừa nhận việc tinh gọn bộ máy khiến biên chế hạn chế, đội ngũ hiện hữu phải gồng mình để đáp ứng cùng lúc nhiều công đoạn từ hướng dẫn đến xử lý hồ sơ trên hệ thống. Thời gian tới, khi thay thế lực lượng không chuyên trách bằng cán bộ chính quy, áp lực sẽ càng lớn nếu không có phương án bổ sung nhân sự phù hợp.

Mặc dù việc phân cấp giúp giảm tải cho tuyến trên nhưng hệ thống pháp luật đồ sộ, rà soát trong thời gian gấp nên nhiều nội dung chưa có hướng dẫn cụ thể, quy định về thẩm quyền còn chồng chéo, chưa đồng bộ.

Ông Vương Công Khanh, Chủ tịch UBND phường Cái Răng (TP Cần Thơ), nêu dẫn chứng trong quản lý đất đai cùng lúc vừa phải thực hiện Luật Đất đai cũ và mới. Nhiều tồn tại cũ phải đối chiếu quy định trước đây để xử lý. Đưa thẩm quyền về cơ sở nhưng các quy định pháp lý hướng dẫn chưa đầy đủ, nhu cầu của người dân lại diễn ra hằng ngày, dẫn đến rất nhiều vướng mắc.

Dưới góc độ nghiên cứu, TS Châu Hoàng Thân, khoa Luật (ĐH Cần Thơ), nhận định hệ thống văn bản gồm Luật Đất đai 2024, Nghị định 151/2025, Nghị định 226/2025 và Nghị định 49/2026 hiện chưa có sự cân xứng giữa khối lượng nhiệm vụ và năng lực thực thi của cấp xã. Nghị định 49/2026 dù đã cắt giảm 36 nhiệm vụ so với Nghị định 151 nhưng mới là giải pháp tình thế. Bài toán này phải được giải quyết tận gốc từ Luật Đất đai. Trong đó cần tính đến đặc thù quản lý đất đai ở xã khác với phường, đồng thời quản lý đất đai ở phường phải đồng bộ với quy hoạch đô thị.

Bên cạnh đó, hạ tầng công nghệ thông tin chưa đồng bộ đang là lực cản lớn. Việc kết nối, chia sẻ dữ liệu giữa các ngành với các bộ, ngành Trung ương hoặc từ TP xuống xã chưa bảo đảm thông suốt hoàn toàn. Nhiều phần mềm giải quyết thủ tục thích ứng không kịp, hệ thống thường xuyên bị nghẽn khiến cán bộ phải tự liên hệ phối hợp bằng điện thoại để không bị trễ hẹn hồ sơ.

Nguồn lực chưa tương xứng, chồng chéo thẩm quyền

Tại Hội thảo khoa học “Hoàn thiện pháp luật Việt Nam trong bối cảnh tổ chức chính quyền địa phương hai cấp” - TS Hồ Minh Hải, Phó Giám đốc Sở Tư pháp TP Cần Thơ, đã chỉ ra nhiều hạn chế về quy định pháp luật. Việc phân cấp chưa đồng bộ, nhiều thẩm quyền được giao vẫn kèm điều kiện ràng buộc là phải xin ý kiến hoặc chờ phê duyệt của tuyến trên trong lĩnh vực đất đai, tài chính, đầu tư công.

Bên cạnh đó, cơ chế kiểm soát quyền lực và trách nhiệm giải trình thiếu cơ chế pháp lý độc lập, chưa có trình tự, chế tài rõ ràng nên việc giải trình hiện nay chủ yếu mới mang tính chất báo cáo, thông tin.

TS Hồ Minh Hải lưu ý nguyên tắc phân cấp, phân quyền là phải đảm bảo nguồn lực tài chính và cơ sở vật chất. Tuy nhiên, hiện nay phần lớn mới chỉ giao quyền, giao nhiệm vụ còn điều kiện thực hiện do địa phương tự bơi nên rất lúng túng. Cơ sở đang thiếu nguồn nhân lực trầm trọng, nhất là ở lĩnh vực đất đai và tư pháp.

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn kiểm tra thực tế và lắng nghe các ý kiến của cán bộ, công chức tại Trung tâm phục vụ hành chính công phường Ninh Kiều, TP Cần Thơ

Mô hình hiện tại cũng được đánh giá là ít linh hoạt, chưa phân hóa rõ rệt theo đặc thù đô thị, nông thôn, hải đảo hay đơn vị đặc thù, dễ dẫn đến việc các địa phương phải chạy theo thành tích để đạt chỉ tiêu chung. Đồng thời, sự chồng chéo thẩm quyền giữa Trung ương - địa phương, tỉnh - xã, HĐND - UBND chưa thật rạch ròi, vướng mắc nhiều nhất ở công tác quy hoạch và đất đai.

Hạ tầng kỹ thuật phục vụ chuyển đổi số dù được quan tâm nhưng chưa đồng bộ. Nhiều thiết bị tại cấp xã phải tận dụng lại từ cơ quan cũ, cấu hình thấp và thiếu các thiết bị chuyên dụng hiện đại như máy kiosk tra cứu thủ tục, máy lấy số tự động, gây ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả giải quyết công việc.

NHÓM PV