Chiến tranh Trung Đông đẩy châu Phi vào khủng hoảng nhiên liệu.

Châu Phi giàu tài nguyên dầu mỏ nhưng thiếu các nhà máy lọc dầu hiện đại như tổ hợp Dangote tại Lagos. Ảnh: Pius Utomi Ekpei/AFP/Getty Images

Theo DW, chỉ một tháng sau khi xung đột với Iran bùng phát, nhiều quốc gia châu Phi đã phải vật lộn để duy trì hoạt động kinh tế trong bối cảnh nguồn cung nhiên liệu bị siết chặt.

Tại Kenya, tình trạng thiếu hụt khoảng 20% đã xuất hiện tại các trạm xăng, theo phản ánh từ thị trường. Các nhà cung cấp cho rằng nguyên nhân chính là làn sóng mua tích trữ trong tâm lý hoảng loạn. Tuy nhiên, thực tế này cũng phản ánh một vấn đề cấu trúc: Kenya thường chỉ duy trì lượng dự trữ tương đương 2-3 tuần nhu cầu nội địa, khiến nước này phụ thuộc gần như hoàn toàn vào dòng nhập khẩu liên tục và dễ bị tổn thương trước các cú sốc nguồn cung toàn cầu.

Ở quốc gia láng giềng Tanzania, người dân phải chấp nhận mức giá nhiên liệu tăng hơn 30% - tương đương giai đoạn biến động mạnh năm 2022 khi xung đột Nga - Ukraine bùng phát. Với lượng dự trữ hiện tại, nền kinh tế này có thể duy trì hoạt động thêm khoảng một tháng, nhưng điều đó đồng thời báo hiệu nguy cơ tăng giá tiếp theo là khó tránh khỏi.

Tại Ethiopia, chính phủ đã can thiệp hành chính bằng cách yêu cầu các nhà cung cấp ưu tiên phân phối nhiên liệu cho các dự án nhà nước và các ngành công nghiệp lớn. Đáng chú ý, tại khu vực Tigray - nơi tình hình an ninh vẫn bất ổn - việc cung cấp nhiên liệu đã bị dừng hoàn toàn, trong bối cảnh nguy cơ tái bùng phát nội chiến.

NGHỊCH LÝ “GIÀU DẦU NHƯNG THIẾU NHIÊN LIỆU”

Nam Sudan cho thấy rõ nghịch lý của nhiều nền kinh tế châu Phi: sở hữu trữ lượng dầu mỏ lớn nhưng lại thiếu năng lực lọc dầu trong nước. Phần nhỏ dầu thô được tinh chế chủ yếu dùng để phát điện - nguồn cung vốn đã chập chờn và không ổn định.

Theo bà Attiya Waris, chuyên gia độc lập của Liên Hợp Quốc về nợ nước ngoài và nhân quyền, cuộc khủng hoảng hiện tại có nguy cơ lan rộng sang lĩnh vực điện năng. Bà cho biết trung bình tại nhiều quốc gia châu Phi, tỷ lệ tiếp cận điện chỉ khoảng 40%. Ngay cả những khu vực đã kết nối lưới điện cũng có nguy cơ đối mặt với tình trạng thiếu điện ngày càng gia tăng.

Tương tự nhiều khu vực khác trên thế giới, giá nhiên liệu tại châu Phi đang tăng mạnh. Ảnh: Sunday Alamba/AP Photo/picture alliance

Nigeria - quốc gia sản xuất dầu lớn nhất châu Phi - đang tìm cách cải thiện công suất lọc dầu, bao gồm cả việc nâng cấp các nhà máy quốc doanh xuống cấp và tăng sản lượng tại tổ hợp Dangote ở Lekki, gần Lagos.

Tuy nhiên, sau nhiều thập kỷ bị bỏ bê, hệ thống lọc dầu nhà nước gần như không còn dư địa vận hành hiệu quả. Kết quả là Nigeria vẫn phải duy trì mô hình xuất khẩu dầu thô và nhập khẩu sản phẩm tinh chế - một nghịch lý phổ biến tại châu lục này.

Theo bà Waris, trong bối cảnh địa chính trị hiện nay, các quốc gia khai thác dầu như Nigeria hay Angola cũng bị “trói tay” bởi nghĩa vụ tài chính. Nhiều nước không chỉ nợ các tổ chức quốc tế như IMF mà còn gánh nợ song phương và nợ tư nhân, dẫn đến cơ chế “dầu đổi nợ”. Điều này đồng nghĩa với việc ngay cả khi có tài nguyên trong nước, họ cũng không thể ưu tiên phục vụ nhu cầu nội địa mà phải xuất khẩu để trả nợ.

Hệ quả là tại nhiều quốc gia, nguồn cung nhiên liệu đang cạn dần, buộc các nhà máy phải ngừng hoạt động, làm gián đoạn chuỗi sản xuất.

KHOẢNG TRỐNG CHÍNH SÁCH TRONG ỨNG PHÓ KHỦNG HOẢNG

Trước nguy cơ khủng hoảng lan rộng, các chuyên gia cho rằng châu Phi cần nhanh chóng triển khai các biện pháp can thiệp thị trường, bao gồm kiểm soát giá và điều tiết nhu cầu.

Theo bà Waris, nhiều khu vực trên thế giới đã áp dụng các biện pháp mạnh như hạn chế di chuyển, khuyến khích làm việc tại nhà, thậm chí đóng cửa không gian công cộng để ưu tiên nhiên liệu cho các nhu cầu thiết yếu như nấu ăn. Tuy nhiên, các chính sách tương tự hầu như chưa được triển khai rộng rãi tại châu Phi.

Một trong số ít ví dụ đáng chú ý là Nam Phi. Trong tuần này, chính phủ liên minh của Tổng thống Cyril Ramaphosa - vốn thường xuyên bất đồng - đã có dấu hiệu đồng thuận trong việc xử lý áp lực giá nhiên liệu. Đảng Liên minh Dân chủ (DA), đối tác lớn trong liên minh, đã thúc đẩy đề xuất giảm thuế nhiên liệu nhằm giảm gánh nặng cho người tiêu dùng.

Tuy vậy, Bộ trưởng Tài chính Enoch Godongwana lại tỏ ra thận trọng. Ông cho rằng việc cắt giảm thuế nhiên liệu chỉ vài ngày sau khi thông qua ngân sách là quyết định vội vàng, trong khi tác động dài hạn của cuộc chiến vẫn chưa thể dự báo. Những câu hỏi lớn vẫn còn bỏ ngỏ: xung đột sẽ kéo dài bao lâu và sẽ còn kéo theo những nhu cầu can thiệp nào khác từ phía chính phủ.

TÌM KIẾM DƯ ĐỊA LINH HOẠT VỀ NGUỒN CUNG

Ở góc độ nguồn cung, Nam Phi được đánh giá có vị thế linh hoạt hơn so với nhiều quốc gia khác trong khu vực khi chỉ nhập khoảng 20% dầu thô từ Trung Đông. Điều này giúp nước này có dư địa để đa dạng hóa nguồn nhập khẩu. Ông James Lorimer, người phụ trách mảng tài nguyên khoáng sản và dầu khí của Đảng Liên minh Dân chủ (DA), bày tỏ sự lạc quan thận trọng về triển vọng nguồn cung, cho rằng Nam Phi vẫn có khả năng thích ứng thông qua việc điều chỉnh chiến lược nhập khẩu.

Một phương án đang được xem xét là tăng cường nhập khẩu xăng dầu tinh chế từ nhà máy Dangote tại Nigeria - trong bối cảnh công suất lọc dầu nội địa của Nam Phi đã suy giảm do một số nhà máy phải đóng cửa trong những năm gần đây.

Bộ trưởng Khoáng sản Mantashe cũng đề xuất khởi động lại một số nhà máy lọc dầu đã ngừng hoạt động nhằm tăng nguồn cung trong nước, song phương án này có thể kéo theo những hệ lụy đáng kể về môi trường.

Trong bối cảnh đó, cuộc khủng hoảng nhiên liệu hiện nay không chỉ là hệ quả ngắn hạn của xung đột địa chính trị, mà còn phơi bày những điểm yếu mang tính cấu trúc của nhiều nền kinh tế châu Phi. Khi nguồn cung toàn cầu biến động, các quốc gia phụ thuộc nhập khẩu, thiếu công suất lọc dầu và bị ràng buộc bởi nghĩa vụ nợ gần như không có nhiều dư địa để ứng phó.

Nếu xung đột tại Trung Đông kéo dài, áp lực không chỉ dừng lại ở giá nhiên liệu mà còn có thể lan sang sản xuất, điện năng và ổn định kinh tế vĩ mô - đặt ra yêu cầu cấp bách về cải cách thị trường năng lượng và nâng cao khả năng tự chủ trong dài hạn.

Trọng Hoàng