Chiến sự Iran để... làm gì?

Thời hạn 60 ngày để Mỹ và Iran đạt được thỏa thuận cuối cùng diễn ra trong bối cảnh Mỹ vẫn có nguy cơ nối lại động thái quân sự, giới lãnh đạo Iran vẫn giữ lập trường cứng rắn, Israel vẫn tiếp tục thúc đẩy hành động quân sự tại Lebanon.

Những gì đang diễn ra trong thời điểm hiện tại gợi nhắc lại hồi tháng 4/2025. Khi đó, Mỹ cũng đặt ra thời hạn 60 ngày cho Iran, chỉ để rồi Mỹ và Israel cùng tiến hành các đợt không kích nhằm vào Iran trong tháng 6/2025.

Một năm qua, mối quan hệ Mỹ - Iran giống như một vòng tròn đưa cả hai bên quay trở lại đúng vị trí cũ, chỉ có điều quỹ đạo quay lần này nguy hiểm và để lại hệ quả lớn hơn.

CNN nhận định Mỹ đã hai lần áp dụng chiến thuật tương tự: vừa tiến hành không kích vừa đẩy mạnh đàm phán, rồi lại tiếp tục vòng lặp này. Quy luật "lịch sử lặp lại" vốn không mới, nhưng tốc độ lặp lại chỉ trong vòng một năm là một diễn biến bất thường.

Khiến Iran tổn thất, Mỹ “thiệt đơn thiệt kép”

Hiện tại, ông Trump đang đứng trước tiến trình thỏa thuận mới với Iran, tiến trình được dự báo sẽ không dễ dàng. Quá trình chuyển giao quyền lực tại Iran đã đưa nhiều nhân vật cứng rắn hơn lên nắm quyền.

Điều này khiến ngay cả một thỏa thuận khung mở ra các vòng đàm phán thực chất hơn cũng trở nên “chật vật”, thậm chí trở thành chủ đề của khoảng 40 tuyên bố khác nhau giữa các bên.

Không thể phủ nhận Iran đã chịu nhiều thiệt hại trong chiến sự. Nhưng để làm được điều đó, theo CNN, Mỹ cũng chịu tổn thất trên 4 phương diện quan trọng.

Tổng thống Mỹ Donald Trump tham dự bữa trưa với các nhà lãnh đạo G7 và Trung Đông bên lề Hội nghị Thượng đỉnh G7 tại Evian-les-Bains, Pháp, ngày 16/6. Ảnh: Reuters.

Thứ nhất, khả năng răn đe quân sự của Mỹ có vẻ không còn hiệu quả. Nhưng năng lực răn đe của Iran thông qua máy bay không người lái, thủy lôi và tên lửa vẫn là điều khiến Mỹ và các đồng minh phải lo ngại. Nỗi lo này không chỉ xuất phát từ thiệt hại vật chất mà còn từ tác động kinh tế.

Khả năng chấp nhận tổn thất của Mỹ cũng đã bộc lộ giới hạn. Trong khi đó, các nhân vật cứng rắn tại Iran từng thể hiện việc sẵn sàng chấp nhận nguy cơ tái diễn các đợt không kích.

Thứ hai, quan hệ giữa Mỹ và Israel đã bị ảnh hưởng đáng kể vì những mục tiêu hai bên dần khác biệt trong quá trình vận hành chiến sự.

Thứ ba, Iran hiện đã mở rộng chiếc ô an ninh của mình tới Hezbollah tại Lebanon. Việc Iran quyết định có hành động tấn công cảnh cáo Israel ngày 7/6, để khẳng định vai trò “người bảo vệ” cho Lebanon, đã cho thấy mức độ tự tin chiến lược rất cao của Tehran.

Thứ tư, uy tín cá nhân của ông Trump bị tổn hại. Ông đã khởi động một cuộc chiến làm suy giảm sự ủng hộ của cử tri, gây áp lực lên túi tiền người Mỹ. Đồng thời, ông cũng tạo cảm giác rằng ông khá sốt sắng thuyết phục Iran quay lại bàn đàm phán, trong khi chính ông đã hai lần làm gián đoạn đàm phán bằng các cuộc ném bom.

Thế giới đang bước vào chu kỳ 60 ngày đàm phán lần thứ hai giữa Mỹ và Iran, nguy cơ nối lại hành động quân sự vẫn tồn tại. CNN đặt câu hỏi: Cách tiếp cận lặp đi lặp lại của Mỹ chỉ trong vòng một năm qua liệu có nên không?

Tình hình quay về trước chiến tranh

Thỏa thuận ngừng bắn sắp được ký kết trong ngày 19/6 sẽ mở chuỗi đàm phán kéo dài trong 60 ngày giữa Mỹ và Iran, trong đó, nội dung quan trọng sẽ xoay quanh chương trình hạt nhân của Iran và số phận kho uranium đã làm giàu của nước này. Đây là một trong những lý do chính được Mỹ viện dẫn khi cuộc chiến bắt đầu.

Điều này đặt ra hai câu hỏi quan trọng: Cuộc chiến vừa qua thực sự nhằm mục đích gì? Và Mỹ đã đạt được điều gì từ cuộc chiến?

Người hâm mộ tại Tehran theo dõi trận đấu giữa Iran và New Zealand trong khuôn khổ bảng G giải bóng đá thế giới World Cup 2026, ngày 16/6. Ảnh: Reuters.

Theo bà Farah N. Jan, giảng viên về an ninh quốc tế và an ninh hạt nhân tại Đại học Pennsylvania, Mỹ không đạt được gì từ chiến sự, ngược lại, còn đánh mất phần nào uy tín.

“Học thuyết duy lý về chiến tranh” được nhà khoa học chính trị James Fearon phát triển năm 1995, từng chỉ ra 3 nguyên nhân khiến các quốc gia vẫn lựa chọn tiến hành chiến tranh, dù họ muốn đạt được thỏa thuận hơn.

Thứ nhất, bên phát động chiến tranh thiếu thông tin đầy đủ về mức độ quyết tâm chiến đấu của đối phương. Thứ hai, hai bên không thể đưa ra những cam kết đáng tin cậy. Thứ ba, vấn đề tranh chấp rất khó thỏa hiệp.

Cuộc chiến vừa qua đã làm rõ quyết tâm của cả Mỹ và Iran, nhưng vẫn không thể giải quyết vấn đề hạt nhân vốn đã tồn tại từ lâu giữa hai nước.

Cuộc chiến cũng không tạo ra được lợi thế rõ ràng cho Mỹ và Israel trên bàn đàm phán, trong khi bộ máy chính quyền của Iran vẫn tồn tại vững vàng và tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong cán cân quyền lực tại Trung Đông.

Washington và Tel Aviv từng phát động chiến sự tại Iran với những mục tiêu rất tham vọng: Tạo biến động lớn tại Iran; Phá hủy chương trình hạt nhân; Làm tê liệt năng lực tên lửa; Cắt đứt mạng lưới lực lượng ủy nhiệm của Tehran trong khu vực.

Tuy nhiên sau nhiều tháng giao tranh, kết quả cuối cùng vẫn là quay lại bàn đàm phán với Iran. Iran bị tổn thất, nhưng không bị đánh bại trong chiến sự. Mỹ hiện phải tìm kiếm giải pháp ngoại giao do áp lực kinh tế và chính trị ngày càng lớn.

Cuộc chiến khiến vị thế của Mỹ tại Trung Đông suy yếu, làm các đồng minh Arab của Mỹ tại vùng Vịnh phải xem xét lại quan hệ an ninh với Washington. Các quốc gia này hiện có xu hướng chấp nhận Iran là một thực thể quyền lực trong khu vực.

Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu có lẽ là bên thất vọng nhất, bởi mục tiêu làm suy yếu căn bản Iran, đồng thời tái định hình trật tự khu vực theo hướng có lợi cho Israel, đều không đạt được.

Theo ông Amin Saikal, giáo sư chuyên nghiên cứu Trung Đông tại Đại học Quốc gia Australia, thỏa thuận khung dự kiến ký kết ngày 19/6 chỉ đưa Mỹ và Iran quay về trạng thái trước chiến sự, nhưng cái giá đắt về nhân mạng và thiệt hại kinh tế là rất lớn.

Ông Saikal cũng lưu ý rằng thỏa thuận sắp ký kết rất mong manh, bởi nó chỉ đơn thuần mở ra các vòng đàm phán cam go mới. Trước khi chiến tranh nổ ra, các cuộc đàm phán hạt nhân giữa Mỹ và Iran cũng từng được cho là có tín hiệu hy vọng và sắp đưa lại kết quả, nhưng rồi chiến sự vẫn nổ ra.

Đường phố Tehran ngày 15/6. Ảnh: Reuters.

Sau cuộc chiến quy mô lớn gây ra thiệt hại nặng nề, mọi thứ chỉ đơn giản quay về vạch xuất phát. Không bên nào thực sự chiến thắng, dù cả hai đều tuyên bố chiến thắng.

Ông Daniel B. Shapiro, cựu đại sứ Mỹ tại Israel, nhận định với New York Times rằng Tổng thống Trump thích nhấn mạnh thỏa thuận ông sắp đạt được với Iran có lợi cho Mỹ hơn so với thỏa thuận hạt nhân dưới thời cựu Tổng thống Obama, tuy nhiên, Mỹ vẫn còn rất xa mới có thể kết luận như vậy.

"Hoàn toàn có khả năng không đạt được thỏa thuận cuối cùng. Và cũng có nhiều khả năng thỏa thuận cuối cùng được ký kết không có lợi bằng những gì chúng ta có thể đạt được, nếu kiên trì theo đuổi con đường ngoại giao, thay vì phải phát động chiến tranh", ông Shapiro nói.

An Hòa