Chiến dịch 500 ngày đêm (Kỳ 2): Mở từng phần mộ tìm lại tên các Anh hùng bằng ADN

Cuộc chạy đua với thời gian

"Ngày 17/07/2026.

Nghĩa trang Liệt sĩ Đô Lương, xã Đô Lương.

Mã định danh: 40.016.01275

Mộ số 1023, hàng 13, lô B2...".

Giữa không gian tĩnh lặng của Nghĩa trang Liệt sĩ Đô Lương, tiếng bút dạ sột soạt trên tấm bảng nhựa trắng nghe rõ mồn một.

Trung tá Chu Văn Hòa, cán bộ Đội Quy tập hài cốt liệt sĩ, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Nghệ An, cẩn thận ghi từng dòng thông tin của ngôi mộ. Mỗi con số, mỗi ký tự đều được đối chiếu nhiều lần trước khi anh đặt bút viết tiếp.

Ở Nghệ An hiện tại, vẫn còn có 2.333 ngôi mộ vẫn chưa xác định được thông tin.

Đặt tấm bảng cạnh phần mộ, Trung tá Chu Văn Hòa lùi lại một bước, dùng điện thoại chụp ảnh hiện trạng rồi quét mã hồ sơ. Chỉ sau vài thao tác, toàn bộ dữ liệu về vị trí ngôi mộ được cập nhật lên hệ thống cơ sở dữ liệu quốc gia. Đó là bước khởi đầu của quy trình xác định danh tính bằng ADN, đồng thời là "sợi chỉ đỏ" để bảo đảm mọi mẫu hài cốt sau này đều có thể truy xuất chính xác.

"Công việc này không được phép xảy ra sai sót. Chỉ cần nhầm một bước là rất khó khắc phục. Vì vậy, chúng tôi luôn tự nhắc mình phải làm bằng tất cả sự cẩn trọng và trách nhiệm, bởi phía sau mỗi phần mộ là hy vọng của một gia đình đã chờ đợi suốt hàng chục năm", Trung tá Chu Văn Hòa nói.

Khi những ngôi mộ đầu tiên hoàn tất khâu số hóa, các thành viên Đội Quy tập hài cốt liệt sĩ khoác ba lô dụng cụ tiến vào nghĩa trang. Cuốc, xẻng, bay nhỏ, bàn chải mềm, chổi quét, vải đỏ, tiểu sành mới... được đặt ngay ngắn trên tấm bạt trải dưới phần mộ.

Mỗi người lặng lẽ kiểm tra lại dụng cụ của mình trước khi bước đến phần mộ đầu tiên. Sau nghi thức xin phép các anh hùng liệt sĩ, từng nhát bay mới bắt đầu chạm xuống lớp đất đã phủ kín dấu vết của thời gian.

Lực lượng quy tập chuẩn bị khai quật các phần mộ chưa xác định danh tính tại Nghĩa trang Liệt sĩ Đô Lương để lấy mẫu ADN phục vụ giám định.

"Bác ơi, chúng con xin phép mở phần mộ để tìm lại tên cho bác...". Trước mỗi phần mộ, Thiếu tá Lê Văn Đại, thành viên Đội Quy tập hài cốt liệt sĩ, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Nghệ An, đều chắp tay khấn như thế. Từng lớp đất được bóc tách chậm rãi, từng động tác đều nhẹ đến mức người đứng cạnh gần như không nghe thấy tiếng va chạm của dụng cụ. Dưới cái nắng gay gắt tháng 7, mồ hôi thấm đẫm lưng áo quân phục, nhưng không ai vội vàng hơn một nhịp.

"Mỗi phần mộ chỉ có một lần mở để lấy mẫu ADN. Vì vậy, mọi thao tác đều phải thật chính xác, cẩn trọng và trang nghiêm. Dù thời tiết khắc nghiệt hay khối lượng công việc lớn đến đâu, chúng tôi cũng không cho phép mình nóng vội", Thiếu tá Lê Văn Đại nói.

Ít ai biết rằng, hành trình lấy mẫu ADN ở các nghĩa trang liệt sĩ nối tiếp ngay sau mùa khô 2025-2026 trên đất nước bạn Lào của Đội Quy tập hài cốt liệt sĩ, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Nghệ An. Ba lô vừa kịp đặt xuống doanh trại sau nhiều tháng băng rừng, vượt núi tìm đồng đội, những người lính lại tiếp tục lên đường với một nhiệm vụ khác, tìm lại tên cho những liệt sĩ.

Thành viên đội quy tập ghi mã định danh và số hóa thông tin từng phần mộ trước khi lấy mẫu ADN. Mọi dữ liệu đều được cập nhật lên hệ thống để bảo đảm khả năng truy xuất sau này.

Những chiếc lều dã chiến được dựng lên bên nghĩa trang. Từ sáng sớm đến chiều muộn, tiếng máy ảnh, tiếng bàn phím, tiếng cuốc, tiếng bay nhỏ và những cuộc trao đổi chuyên môn nối tiếp nhau không ngớt. Một hành trình vừa khép lại, một hành trình khác lại bắt đầu, lặng lẽ nhưng mang cùng một đích đến, đưa các anh trở về với gia đình bằng chính danh tính của mình.

Theo Thượng tá Chế Ngọc Hà, Đội trưởng Đội Quy tập hài cốt liệt sĩ, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Nghệ An, từ ngày 1/7, đơn vị bước vào một nhiệm vụ đặc biệt sau nhiều tháng làm nhiệm vụ tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ trên đất nước bạn Lào, lấy mẫu ADN từ các phần mộ chưa rõ danh tính để phục vụ xác định danh tính liệt sĩ.

Dù là những cán bộ dày dạn kinh nghiệm, việc khai quật tại Nghĩa trang Liệt sĩ Đô Lương vẫn là một thử thách không nhỏ. Hơn 1.300 phần mộ chưa rõ thông tin, thời tiết nắng nóng gay gắt và quy trình chuyên môn nghiêm ngặt khiến mỗi ngày làm việc đều là cuộc chạy đua với thời gian.

Với tinh thần, trách nhiệm và lòng biết ơn sâu sắc đến các thế hệ liệt sỹ đã hi sinh vì Tổ quốc, công tác lấy mẫu được triển khai hết sức trang nghiêm, đúng phong tục địa phương.

Khó khăn không chỉ đến từ cái nắng hầm hập của xứ Nghệ. Cùng với việc khai quật và lấy mẫu, toàn bộ thông tin của từng phần mộ phải được số hóa, cập nhật lên cơ sở dữ liệu quốc gia. Bình quân mỗi phần mộ mất khoảng 30 phút để hoàn tất các bước. Có thời điểm hệ thống quá tải, cán bộ phải chờ hàng chục phút, thậm chí cả giờ để hoàn thành việc nhập dữ liệu. Khi khâu số hóa chưa xong, các tổ khai quật phía sau cũng phải tạm dừng.

"Điều quan trọng nhất là giữ nguyên vẹn phần mộ. Chỉ một sơ suất nhỏ cũng có thể ảnh hưởng đến tiểu sành hoặc hài cốt bên trong. Vì vậy, từng thao tác đều phải được thực hiện thật cẩn trọng", Thượng tá Chế Ngọc Hà nói.

Để thích ứng với thời tiết, cán bộ, chiến sĩ thường có mặt tại nghĩa trang từ khoảng 6 giờ sáng, tranh thủ làm việc đến khi nắng gắt rồi nghỉ giữa trưa, chờ khoảng 14 giờ mới tiếp tục. Có những ngày mặt sân nghĩa trang hắt lên hơi nóng bỏng rát, cũng có hôm mưa bất chợt khiến mọi công việc phải tạm dừng để bảo đảm an toàn cho việc khai quật và bảo quản hài cốt.

Tiểu sành chứa hài cốt liệt sĩ được phủ Quốc kỳ và đưa đến khu vực lấy mẫu ADN. Mỗi thao tác đều được thực hiện với sự trang nghiêm và tôn kính.

Nhưng điều khiến những người lính quy tập trăn trở nhất không phải thời tiết hay nền đất cứng. Đó là nỗi lo không thể thu được mẫu sinh phẩm phục vụ giám định ADN. Sau hàng chục năm, nhiều hài cốt đã phân hủy, xương hòa lẫn vào đất hoặc chỉ còn những mảnh rất nhỏ. Có những phần mộ gần như không còn di cốt để lấy mẫu, hoặc mẫu xương quá ít để đáp ứng yêu cầu giám định.

"Chúng tôi luôn hy vọng mỗi lần mở phần mộ đều có thể lấy được mẫu ADN. Bởi phía sau mỗi mẫu sinh phẩm là thêm một cơ hội để một liệt sĩ chưa rõ danh tính sau hơn nửa thế kỷ được gọi đúng tên và trở về với gia đình", Thượng tá Hà chia sẻ.

Hy vọng từ những mẫu ADN

Để lấy được một mẫu ADN từ hài cốt liệt sĩ, những người làm nhiệm vụ phải trải qua một quy trình chặt chẽ với sự phối hợp của nhiều lực lượng. Không có thao tác nào được phép làm tắt, không có cơ hội để làm lại.

Sau khi xác định chính xác phần mộ, tổ quy tập cẩn thận khai quật và bàn giao hài cốt cho các bác sĩ pháp y. Từng mẫu xương được kiểm tra kỹ lưỡng để đánh giá khả năng giám định ADN. Chỉ khi đủ điều kiện, mẫu mới được lựa chọn, niêm phong, mã hóa và bảo quản theo đúng quy trình trước khi chuyển đến đơn vị xét nghiệm. Phần hài cốt còn lại được đặt ngay ngắn vào tiểu sành mới và hoàn táng tại đúng vị trí cũ.

Song song với bước lấy mẫu, bước số hóa dữ liệu được thực hiện đồng thời.

Suốt quá trình ấy, khu lán dã chiến gần như chìm trong im lặng. Mọi ánh mắt đều dõi theo từng đôi bàn tay đang nâng niu những phần hài cốt còn lại sau. Có những khoảnh khắc khiến cả những người nhiều năm làm công tác quy tập cũng lặng đi. Khi chiếc tiểu sành được mở ra, bên trong chỉ còn lớp đất màu nâu sẫm. Thời gian đã làm hài cốt tan vào lòng đất, không còn đủ điều kiện để lấy mẫu ADN.

Ở những phần mộ còn lưu giữ được di cốt, các chiến sĩ nhẹ nhàng đưa từng tiểu sành lên mặt đất, phủ lá Quốc kỳ rồi đặt trang trọng trong lồng kính để chuyển đến khu vực lấy mẫu. Suốt quãng đường ngắn ấy, mọi người đều bước thật chậm, nói thật khẽ, như sợ làm xáo động giấc ngủ đã kéo dài hơn nửa thế kỷ của những người lính.

Trong khu lán dã chiến phục vụ lấy mẫu ADN, tổ công tác gồm các bác sĩ của Trung tâm Pháp y và Giám định y khoa tỉnh Nghệ An cùng cán bộ y tế từ các bệnh viện đã chờ sẵn.

Các bác sĩ pháp y lựa chọn mẫu răng hoặc xương còn đủ điều kiện để phục vụ giám định ADN, mở thêm cơ hội xác định danh tính các liệt sĩ chưa biết tên.

Trước khi mở từng tiểu sành, các bác sĩ lặng lẽ thắp một nén hương, chắp tay hướng về anh linh các liệt sĩ. "Kính thưa anh linh các anh hùng liệt sĩ, trong quá trình làm nhiệm vụ, nếu có điều gì sơ suất, mạo phạm, mong các bác lượng thứ. Xin các bác phù hộ để việc lấy mẫu được thuận lợi, sớm tìm lại tên tuổi cho các bác...".

Lời khấn khép lại, căn lán nhỏ chợt lặng đi. Những đôi găng tay trắng nhẹ nhàng mở từng chiếc tiểu sành. Từng mẫu xương được lựa chọn cẩn trọng, niêm phong và ghi mã định danh theo đúng quy trình. Không một thao tác nào vội vàng, bởi với những người làm nhiệm vụ, đó không chỉ là công việc chuyên môn mà còn là cách bày tỏ sự tri ân đối với những người ngã xuống.

Sau khi hoàn tất việc lấy mẫu, hài cốt được đặt ngay ngắn vào tiểu sành mới, phủ vải đỏ rồi hoàn táng tại đúng phần mộ trong ngày. Toàn bộ quá trình đều được chụp ảnh, số hóa và giám sát nghiêm ngặt, bảo đảm mỗi mẫu ADN đều có thể truy xuất chính xác trong quá trình giám định sau này.

Mẫu ADN sau khi thu nhận được niêm phong, mã hóa và bảo quản theo quy trình nghiêm ngặt trước khi chuyển đến đơn vị xét nghiệm.

Bác sĩ Nguyễn Hoàng Tú, Trung tâm Pháp y tỉnh Nghệ An, cho biết việc lựa chọn mẫu hài cốt là công đoạn quyết định đến khả năng giám định ADN. Nếu còn răng, các bác sĩ sẽ ưu tiên lấy mẫu răng vì khả năng lưu giữ ADN tốt nhất. Trường hợp không còn răng, họ sẽ lựa chọn những đoạn xương phù hợp để tăng cơ hội giải trình tự gen.

Nhưng điều khiến những người làm công tác pháp y trăn trở nhất lại là nhiều phần mộ không còn đủ điều kiện để lấy mẫu. Sau hơn nửa thế kỷ, không ít hài cốt đã phân hủy hoàn toàn hoặc chỉ còn những mảnh xương rất nhỏ.

"Mỗi lần gặp những phần mộ như vậy, ai cũng thấy tiếc. Bởi điều đó đồng nghĩa với việc cơ hội xác định danh tính cho liệt sĩ sẽ khó khăn hơn rất nhiều", bác sĩ Tú chia sẻ.

Những "ngôi nhà" của liệt sĩ được chăm chút sau khi hoàn tất việc lấy mẫu cùng với hi vọng những người đã ngã xuống "chưa xác định được danh tính" sẽ được định danh sau chiến dịch đặc biệt này.

Dẫu vậy, các bác sĩ vẫn không bỏ qua bất kỳ mẫu vật nào còn có thể lưu giữ. Những mảnh xương nhỏ chỉ bằng đầu ngón tay cũng được nâng niu, đặt vào túi chuyên dụng, niêm phong và bảo quản cẩn thận. Với họ, mỗi mẫu vật đều là một hy vọng, không chỉ để xác định danh tính cho một liệt sĩ mà còn giúp khép lại hành trình chờ đợi của một gia đình sau nhiều thập kỷ.

"Đây là công việc chỉ có một cơ hội để thực hiện. Vì vậy, chúng tôi không cho phép mình bỏ sót bất kỳ mẫu vật nào, dù rất nhỏ. Có những mẫu hiện nay chưa đủ điều kiện để giải trình tự gen, nhưng chúng tôi vẫn lưu giữ cẩn thận. Biết đâu trong tương lai, khi công nghệ phát triển hơn, chính những mẫu ấy sẽ giúp một liệt sĩ được gọi lại đúng tên mình", bác sĩ Tú nói.

Theo Thượng tá Chế Ngọc Hà, việc lấy mẫu ADN là một mắt xích quan trọng trong hành trình xác định danh tính các liệt sĩ còn thiếu thông tin. Đơn vị đang phối hợp với Sở Nội vụ và các địa phương phấn đấu hoàn thành việc lấy mẫu trên địa bàn tỉnh trước ngày 30/8.

Đến nay, Nghệ An có hơn 2.200 phần mộ liệt sĩ chưa xác định được danh tính. Lực lượng chức năng đã triển khai lấy mẫu tại các nghĩa trang liệt sĩ Nghi Lộc, Hưng Nguyên, Vinh, Nam Đàn và đang thực hiện tại Nghĩa trang Liệt sĩ Đô Lương, nơi lưu giữ 1.309 phần mộ chưa rõ thông tin, nhiều nhất toàn tỉnh. Tính đến ngày 16/7, hơn 700 mẫu hài cốt được thu nhận để phục vụ giám định ADN. Tuy nhiên, vẫn có 73 phần mộ không còn đủ điều kiện lấy mẫu do hài cốt đã phân hủy hoàn toàn theo thời gian.

Nắng chiều dần buông xuống Nghĩa trang Liệt sĩ Đô Lương. Những phần mộ dần được lấp lại như cũ. Chỉ khác, trong ngày hôm ấy, từ mỗi phần mộ còn đủ điều kiện giám định, một mẫu ADN được cẩn thận niêm phong chuyển đến phòng xét nghiệm.

Phải mất nhiều tháng, thậm chí lâu hơn, những mẫu ADN ấy mới được phân tích và đối chiếu với dữ liệu thân nhân trên Ngân hàng Gene quốc gia. Không ai có thể biết trước sẽ có bao nhiêu cái tên được tìm lại. Nhưng với những người lính quy tập, các bác sĩ pháp y và hàng nghìn gia đình liệt sĩ, chỉ cần còn một mẫu ADN đủ điều kiện giám định thì vẫn còn thêm một hy vọng. Bởi sau hơn nửa thế kỷ, họ có thêm một niềm tin để hy vọng, người thân của mình rồi sẽ có ngày được gọi đúng tên.

Đón đọc kỳ 3: ADN '- chiếc chìa khóa' giải mã danh tính liệt sĩ

Hoàng Trinh - Minh Thùy