Cần kiểm soát chặt, quản lý và nhận diện drone để bảo đảm an toàn bay

Trao đổi với phóng viên Báo Tin tức và Dân tộc, Luật sư Nguyễn Khánh Huyền, Văn phòng Luật sư Trung Hòa (Đoàn Luật sư Thành phố Hà Nội) cho biết, việc UAV/drone tự phát xâm nhập khu vực sân bay không chỉ gây gián đoạn hoạt động hàng không, mà còn tiềm ẩn nguy cơ trực tiếp đối với an toàn bay. Theo luật sư, cần tăng cường quản lý, nhận diện và kiểm soát thiết bị bay không người lái, đồng thời làm rõ trách nhiệm pháp lý đối với các trường hợp vi phạm.

Cần siết quản lý, nhận diện drone để bảo đảm an toàn bay. Ảnh: Mạnh Linh/Báo Tin tức và Dân tộc.

Thưa luật sư, UAV/drone xuất hiện trái phép tại Tân Sơn Nhất tối 11/8 khiến hoạt động cất, hạ cánh bị đình trệ. Bà đánh giá thế nào về mức độ nghiêm trọng của hành vi này?

Đây là hành vi có tính chất đặc biệt nghiêm trọng, bởi UAV không chỉ là một thiết bị bay dân dụng thông thường mà khi xâm nhập trái phép khu vực sân bay có thể trực tiếp đe dọa an toàn hàng không. Pháp luật hiện hành cũng nghiêm cấm sử dụng thiết bị bay không người lái trái phép tại cảng hàng không và khu vực lân cận cảng hàng không.

Sự cố tại Tân Sơn Nhất tối 11/8 là minh chứng rõ cho mức độ nguy hiểm này. Cơ quan quản lý buộc phải tạm dừng hoạt động cất, hạ cánh hai lần, tổng cộng 102 phút để bảo đảm an toàn. Hơn 100 chuyến bay bị ảnh hưởng theo hiệu ứng dây chuyền; nhiều máy bay phải bay vòng, chuyển hướng hoặc chờ hạ cánh, trong khi hàng nghìn hành khách phải kéo dài thời gian chờ đợi, có trường hợp đến tận đêm khuya.

Điều đáng nói, trong hàng không, chỉ một nguy cơ nhỏ cũng có thể dẫn đến việc phải tạm dừng khai thác để bảo đảm an toàn. UAV dù có kích thước nhỏ nhưng nếu va chạm với máy bay đang cất hoặc hạ cánh có thể gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng. Vì vậy, việc điều khiển UAV trái phép vào khu vực cấm bay quanh sân bay không thể xem là vi phạm đơn thuần về quản lý thiết bị bay, mà cần được nhìn nhận ở góc độ đe dọa trực tiếp đến an toàn hàng không, gây rối loạn hoạt động khai thác và ảnh hưởng đến quyền lợi của rất nhiều người.

Về pháp lý, để xác định chế tài cần căn cứ vào tính chất, mức độ của hành vi, khu vực UAV xâm nhập, mục đích điều khiển, hậu quả thực tế và lỗi của người vi phạm. Nếu chỉ vi phạm quy định về quản lý, sử dụng tàu bay không người lái thì có thể bị xử phạt hành chính. Tuy nhiên, nếu hành vi gây hậu quả nghiêm trọng, đe dọa hoặc xâm phạm an toàn hàng không và có đủ dấu hiệu cấu thành tội phạm thì người vi phạm có thể phải chịu trách nhiệm hình sự theo quy định của Bộ luật Hình sự.

UAV nhỏ nhưng gây thiệt hại lớn. Vậy người điều khiển sẽ phải chịu trách nhiệm thế nào khi làm gián đoạn hoạt động hàng không, ảnh hưởng đến hành khách, thưa bà?

Tùy thuộc vào tính chất, mức độ vi phạm và hậu quả thực tế được cơ quan chức năng điều tra, xác minh, người điều khiển hoặc chủ sở hữu UAV có thể phải chịu trách nhiệm hành chính, hình sự và dân sự.

Trước hết, với hành vi sử dụng drone, flycam xâm nhập khu vực sân bay, cản trở hoặc gây mất an toàn cho các phương tiện bay khác, đây là hành vi đe dọa an toàn, an ninh hàng không và vi phạm các quy định về an toàn bay. Khoản 11 Điều 8 Nghị định 282/2025/NĐ-CP quy định phạt tiền từ 30 triệu đồng đến 40 triệu đồng đối với hành vi sử dụng tàu bay không người lái, phương tiện bay siêu nhẹ cản trở hoặc gây mất an toàn cho các phương tiện bay khác; đồng thời có thể bị tước quyền sử dụng phép bay từ 3 tháng đến 6 tháng.

Như vậy, dù UAV có kích thước rất nhỏ, người điều khiển không thể xem đây đơn thuần là một thiết bị dân dụng và tùy tiện sử dụng. Đặc biệt, khi UAV hoạt động không phép hoặc xâm nhập khu vực cấm, hạn chế bay, mức độ vi phạm và chế tài sẽ được xem xét tương ứng với hành vi cụ thể.

Trong trường hợp nghiêm trọng hơn, nếu hành vi điều khiển UAV gây hậu quả đủ yếu tố cấu thành tội phạm, người vi phạm còn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội cản trở giao thông đường không theo Điều 278 Bộ luật Hình sự. Tùy trường hợp, người phạm tội có thể bị phạt tiền từ 30 triệu đồng đến 100 triệu đồng, phạt cải tạo không giam giữ đến 3 năm hoặc phạt tù từ 1 năm đến 5 năm; với những trường hợp gây hậu quả nghiêm trọng hơn, các khung hình phạt sẽ tăng lên, mức cao nhất có thể đến 15 năm tù theo quy định của điều luật.

Tuy nhiên, không phải cứ điều khiển UAV trái phép là đương nhiên bị xử lý hình sự. Cơ quan chức năng phải căn cứ vào hành vi cụ thể, hậu quả, mức độ thiệt hại, lỗi của người điều khiển và các dấu hiệu cấu thành tội phạm để quyết định việc xử lý.

Với sự cố tại Tân Sơn Nhất, hậu quả cho thấy mức độ ảnh hưởng là rất lớn. Hoạt động cất, hạ cánh phải tạm dừng 102 phút, hơn 100 chuyến bay bị ảnh hưởng. Các hãng hàng không phát sinh chi phí do máy bay phải bay vòng, chuyển hướng, chờ hạ cánh, điều chỉnh lịch khai thác và phục vụ hành khách. Theo các thông tin được công bố, thiệt hại của các hãng hàng không được ước tính khoảng 38 - 52 tỷ đồng.

Bên cạnh trách nhiệm hành chính hoặc hình sự, trách nhiệm bồi thường thiệt hại dân sự cũng có thể được đặt ra. Theo Điều 584 và Điều 589 Bộ luật Dân sự 2015, nếu hành vi vi phạm gây thiệt hại thì người gây thiệt hại có trách nhiệm bồi thường theo quy định. Các khoản thiệt hại có thể gồm chi phí nhiên liệu do máy bay phải bay chờ, chuyển hướng, chi phí phục vụ và hỗ trợ hành khách, chi phí vận hành mặt đất cùng những thiệt hại thực tế khác nếu có đủ căn cứ.

Đối với hành khách, chuyến bay bị chậm, hủy, chuyển hướng hoặc phải chờ đợi kéo dài cũng có thể ảnh hưởng đến công việc, lịch trình cá nhân, chuyến bay nối chuyến và phát sinh thêm chi phí. Vì vậy, nếu xác định được người điều khiển UAV và có căn cứ chứng minh thiệt hại thực tế do hành vi vi phạm gây ra thì trách nhiệm bồi thường cũng cần được xem xét.

Thưa bà, cần có các giải pháp nào để ngăn chặn và xử lý tình trạng drone xâm nhập khu vực an toàn bay?

Cần triển khai đồng bộ các giải pháp phòng ngừa, phát hiện và xử lý, thay vì chỉ xử lý sau khi UAV đã xâm nhập.

Trước hết, cần kiểm soát chặt từ khâu đăng ký, quản lý phương tiện và người điều khiển; đồng thời nâng cao nhận thức để người sử dụng biết rõ khu vực nào được bay, khu vực nào bị cấm và trách nhiệm pháp lý khi vi phạm. Các khu vực cấm bay, hạn chế bay đối với UAV đã được công bố để tổ chức, cá nhân tra cứu. Người sử dụng cần chủ động tìm hiểu quy định trước khi điều khiển thiết bị, không thể vì cho rằng UAV nhỏ, dễ sử dụng mà tùy tiện đưa vào những khu vực nhạy cảm như sân bay.

Thứ hai, tại các sân bay trọng điểm cần tăng cường hệ thống phát hiện, cảnh báo sớm và thiết bị chuyên dụng để xử lý, chế áp UAV. Đây là giải pháp đặc biệt quan trọng bởi UAV có kích thước nhỏ, khả năng hoạt động linh hoạt nên việc phát hiện bằng phương pháp thông thường gặp nhiều khó khăn.

Thực tế tại Tân Sơn Nhất là cảnh báo rõ ràng. Chỉ một UAV chưa xác định được người điều khiển đã khiến hoạt động cất, hạ cánh phải tạm dừng tới 102 phút, ảnh hưởng hơn 100 chuyến bay và gây thiệt hại hàng chục tỷ đồng. Nếu không phát hiện, cảnh báo sớm, cơ quan chức năng sẽ luôn rơi vào thế bị động, trong khi chỉ cần chậm trễ cũng có thể làm gia tăng nguy cơ mất an toàn.

Thứ ba, cần xác định rõ đầu mối và quy trình phối hợp khi phát hiện UAV xâm nhập khu vực sân bay, từ cơ quan quản lý bay, cảng hàng không, công an, quân đội đến các đơn vị liên quan. Khi phát hiện, cần nhanh chóng xác định vị trí, hướng bay, truy tìm người điều khiển và đưa ra phương án xử lý phù hợp, đồng thời chia sẻ thông tin nhanh giữa các lực lượng để rút ngắn thời gian ứng phó.

Thứ tư, cần tăng cường truy tìm, xác định người điều khiển UAV. Không chỉ xử lý chiếc drone đã xâm nhập mà phải làm rõ ai điều khiển, điều khiển từ đâu, mục đích gì, có được cấp phép hay không và có cố tình vi phạm khu vực cấm bay hay không. Đây là cơ sở để áp dụng đúng chế tài và bảo đảm tính răn đe.

Cuối cùng, chế tài cần đủ sức răn đe, đồng thời phải làm rõ trách nhiệm bồi thường khi hành vi vi phạm gây thiệt hại thực tế cho hãng hàng không, hành khách hoặc các chủ thể khác. Về lâu dài, quản lý UAV cần chuyển từ tư duy “phát hiện rồi xử lý” sang quản lý từ người sử dụng, phương tiện, khu vực hoạt động đến khả năng phát hiện và ứng phó, qua đó hạn chế nguy cơ một thiết bị bay nhỏ gây ra hậu quả lớn đối với hệ thống hàng không.

Xin trân trọng cảm ơn bà!

Minh Phương - Hoàng Bằng/Báo Tin tức và Dân tộc (thực hiện)