Bữa ăn học đường ở TP.HCM: Lộ 'kẽ hở chết người', ai chịu trách nhiệm?

Không còn là những sự cố đơn lẻ, các vụ ngộ độc thực phẩm học đường tại TP.HCM liên tiếp xảy ra đang phơi bày những “kẽ hở chết người” trong hệ thống quản lý bữa ăn học đường. Mới đây nhất là cú sốc hơn 200 học sinh nhập viện tại Trường Tiểu học Bình Quới Tây, câu hỏi lớn được đặt ra: Ai thực sự chịu trách nhiệm cho sự an toàn của từng suất ăn?

Ông Nguyễn Văn Ngai, nguyên Phó giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo TP.HCM: Qua quan sát và kinh nghiệm quản lý, tôi nhận thấy lỗ hổng lớn nhất và nguy hiểm nhất hiện nay chính là tâm lý ỷ lại và sự thiếu giám sát thực tế hàng ngày- Ảnh: NVCC

Trong cuộc trao đổi thẳng thắn với phóng viên Một Thế Giới, ông Nguyễn Văn Ngai, nguyên Phó giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo TP.HCM- nhà quản lý giáo dục giàu kinh nghiệm – đã chỉ ra những lỗ hổng mang tính hệ thống, đồng thời đề xuất giải pháp để chấm dứt vòng luẩn quẩn “mất bò mới lo làm chuồng”.

Những "kẻ hở" trong bữa ăn học đường

-Thưa ông, vụ việc hơn 200 học sinh Trường Tiểu học Bình Quới Tây phải nhập viện vì ngộ độc thực phẩm không chỉ là một sự cố y tế đơn thuần mà còn là một cú sốc tâm lý cực lớn đối với xã hội. Dưới góc độ một người làm quản lý giáo dục lâu năm, ông nhìn nhận thế nào về "hồi chuông cảnh báo" này đối với hệ thống y tế và quản lý học đường hiện nay?

- Ông Nguyễn Văn Ngai: Khi nhìn vào thực trạng đáng báo động vừa xảy ra tại Trường Tiểu học Bình Quới Tây, chúng ta buộc phải thừa nhận rằng đây không còn là một hiện tượng cá biệt mà là minh chứng cho một lỗ hổng mang tính hệ thống. Sự cố này đã gióng lên một hồi chuông cảnh báo về "sức đề kháng" thực sự của bộ máy quản lý trường học trước vấn nạn mất an toàn vệ sinh thực phẩm.

Trong bối cảnh xã hội hiện đại, khi mà áp lực công việc khiến phần lớn phụ huynh phải đi làm cả ngày và gửi gắm con em mình cho nhà trường thông qua mô hình học hai buổi một ngày, thì bếp ăn học đường đã trở thành một phần không thể tách rời của môi trường giáo dục. Phụ huynh không chỉ kỳ vọng con mình được học chữ, rèn luyện đạo đức mà còn đặt trọn niềm tin vào việc các cháu sẽ được chăm sóc sức khỏe chu đáo qua từng bữa ăn trưa. Khi niềm tin đó bị tổn thương bởi những suất ăn thiếu an toàn, nhà trường không thể thoái thác trách nhiệm bằng bất cứ lý do gì, bởi thực tế hiện nay đòi hỏi nhà trường phải đóng vai trò như một người chăm sóc toàn diện, đảm bảo an toàn tuyệt đối cho học sinh ngay từ những nhu cầu cơ bản nhất.

- Nhiều ý kiến cho rằng các quy trình trên giấy tờ hiện nay rất chặt chẽ, nhưng thực tế ngộ độc vẫn xảy ra liên tiếp. Vậy theo ông, đâu mới là "kẽ hở chết người" và mang tính cốt lõi nhất trong chuỗi quy trình quản lý, kiểm soát chất lượng bữa ăn học đường hiện nay?

- Ông Nguyễn Văn Ngai: Qua quan sát và kinh nghiệm quản lý, tôi nhận thấy lỗ hổng lớn nhất và nguy hiểm nhất hiện nay chính là tâm lý ỷ lại và sự thiếu giám sát thực tế hàng ngày. Khi một ngôi trường ký kết hợp đồng cung cấp suất ăn với đơn vị bên ngoài, nhiều nơi đã mắc phải sai lầm tai hại là ủy thác hoàn toàn trách nhiệm cho đối tác mà bỏ ngỏ khâu kiểm tra định kỳ. Dù bản hợp đồng có được soạn thảo với những điều khoản chặt chẽ đến đâu, nhưng nếu thiếu đi khâu kiểm soát thực tế tại bếp ăn và tại thời điểm tiếp nhận nguyên liệu, thì đó chỉ là một sự quản lý mang tính hình thức, "cưỡi ngựa xem hoa". Một bộ phận các đơn vị cung cấp vì chạy theo lợi nhuận đã sẵn sàng làm ăn gian dối, đưa những nguồn thực phẩm kém chất lượng vào bếp ăn. Nếu nhà trường không có một bộ phận chuyên trách để theo dõi, kiểm tra gắt gao từng khâu chế biến và tiếp nhận nguyên liệu tươi sống đầu vào như thịt, cá, rau củ, thì kẽ hở cho thực phẩm ôi thiu trà trộn vào suất ăn của học sinh là điều khó tránh khỏi.

- Hiện nay, Ban đại diện cha mẹ học sinh được kỳ vọng là lực lượng giám sát quan trọng, nhưng thực tế lại bị cho là "cưỡi ngựa xem hoa". Ông đề xuất giải pháp gì để trao quyền giám sát thực chất cho phụ huynh?

- Ông Nguyễn Văn Ngai: Nhận định về việc phụ huynh tham gia giám sát chỉ mang tính hình thức, đối phó tại nhiều nơi là hoàn toàn có cơ sở. Nếu quy trình kiểm tra được sắp xếp trước và phụ huynh chỉ được tiếp cận những "bề nổi" của vấn đề, thì sự giám sát đó không mang lại hiệu quả quản lý thực chất. Để khắc phục, Sở Giáo dục và Đào tạo cần tham mưu ban hành những hướng dẫn cụ thể nhằm trao quyền giám sát thực chất, khách quan và minh bạch cho đại diện phụ huynh. Quyền này phải bao gồm việc được phép tiếp cận bếp ăn không báo trước, được trực tiếp kiểm tra chất lượng nguyên liệu đầu vào và các công đoạn chế biến. Chỉ khi phụ huynh thực sự được trao quyền và chủ động tham gia vào quy trình giám sát, họ mới có thể an tâm về môi trường dinh dưỡng của con em mình.

Nhiều học sinh ở TP.HCM bị ngộ độc thực phẩm sau khi sử dụng bữa ăn học đường

- Ông từng chia sẻ về câu chuyện một vị hiệu trưởng trực tiếp xuống ăn cơm cùng học sinh để giám sát chất lượng. Phải chăng tinh thần trách nhiệm cá nhân của người đứng đầu chính là "liều thuốc" hữu hiệu nhất cho bài toán này?

- Ông Nguyễn Văn Ngai: Đây là một ví dụ điển hình mà tôi vô cùng tâm đắc về cái tâm của người làm giáo dục. Vị hiệu trưởng đó mặc dù nhà ở rất gần trường, hoàn toàn có thể về nhà nghỉ ngơi, nhưng thầy vẫn chọn ở lại để trực tiếp dùng cơm trưa cùng các em học sinh. Hành động này không chỉ đơn thuần là một bữa ăn, mà là một phương thức quản lý cực kỳ hiệu quả. Khi người đứng đầu nhà trường ngồi cùng bàn ăn với học sinh, thầy sẽ trực tiếp cảm nhận được thức ăn có ngon miệng hay không, có đảm bảo vệ sinh hay không và kịp thời phát hiện những dấu hiệu bất thường để chấn chỉnh đơn vị cung cấp.

Sự hiện diện của hiệu trưởng tại nhà ăn tạo ra một áp lực vô hình nhưng tích cực, buộc bộ phận nấu nướng phải làm việc nghiêm túc, trách nhiệm hơn và không dám lơ là trong bất cứ công đoạn nào. Điều này chứng minh rằng, thay vì chỉ quản lý trên giấy tờ, sự dấn thân và giám sát trực tiếp của lãnh đạo nhà trường chính là chốt chặn quan trọng nhất để bảo vệ sức khỏe học đường.

Cần có bộ quy chuẩn riêng cho bếp ăn học đường

- Mấu chốt của sự thành bại nằm ở yếu tố con người. Vậy những người được giao nhiệm vụ "gác cổng" cho bữa ăn học đường cần có những tiêu chuẩn và trách nhiệm cụ thể như thế nào?

- Ông Nguyễn Văn Ngai: Ý tưởng kiểm soát nguyên liệu nghe có vẻ đơn giản nhưng hiện thực hóa nó lại là một thách thức lớn về nhân sự. Người đảm nhận vị trí này phải là những nhân sự có đủ bản lĩnh, năng lực chuyên môn vững vàng về dinh dưỡng và đặc biệt là phải có tinh thần trách nhiệm cao độ. Họ phải làm việc hoàn toàn độc lập, khách quan, không bị chi phối bởi bất kỳ lợi ích nhóm nào và tuyệt đối không được thỏa hiệp với đơn vị cung cấp suất ăn. Song song với việc thiết lập các chế độ đãi ngộ tương xứng để tạo động lực, nhà trường cũng cần có những quy định pháp lý rõ ràng gắn chặt trách nhiệm cá nhân. Nếu để xảy ra sai phạm do tắc trách, buông lỏng quản lý khiến thực phẩm bẩn lọt lưới, người chịu trách nhiệm phải đối mặt với các hình thức kỷ luật nghiêm khắc và bồi thường theo quy định của pháp luật. Chỉ khi trách nhiệm được cá nhân hóa một cách cụ thể, chốt chặn đầu vào mới thực sự trở thành bức tường lửa vững chắc bảo vệ mỗi bữa ăn của các em.

-Ngay tại "chốt chặn" tiếp nhận nguyên liệu, làm thế nào để ngăn chặn triệt để thực phẩm bẩn thẩm lậu vào bếp ăn, thưa ông?

- Ông Nguyễn Văn Ngai: Đây chính là chốt chặn quan trọng nhất để bảo vệ dạ dày của học sinh. Hoạt động kiểm tra không thể chỉ diễn ra theo đợt hay theo phong trào mà phải được duy trì thường xuyên, liên tục. Một khi cơ chế giám sát được thực hiện gắt gao, các đơn vị đối tác sẽ buộc phải tự giác điều chỉnh hành vi và hạn chế các việc làm khuất tất. Nhà trường cần thực hiện công khai minh bạch thực đơn hàng ngày để phụ huynh và học sinh cùng nắm bắt, từ đó làm căn cứ để đối soát với nguồn nguyên liệu đầu vào. Ngay tại thời điểm tiếp nhận thịt, cá, rau củ tươi sống, bộ phận chuyên trách phải rà soát thật kỹ lưỡng để kịp thời phát hiện và ngăn chặn những thực phẩm ôi thiu, biến chất trước khi chúng được đưa vào chế biến nhiệt. Nếu đối tác cảm thấy không thể thu lợi nhuận từ việc bớt xén dưới sự kiểm soát khắt khe, họ sẽ tự động rút lui, nhường chỗ cho những đơn vị làm việc nghiêm túc.

Đã đến lúc Sở An toàn thực phẩm cùng ngành giáo dục và các cơ quan đầu ngành cần ngồi lại với nhau để xây dựng một hệ thống quy định pháp luật hoặc các thông tư liên tịch dành riêng cho hoạt động cung cấp suất ăn tại trường học

- Một kịch bản quen thuộc sau mỗi vụ ngộ độc là điệp khúc "đá bóng trách nhiệm" giữa nhà trường và đơn vị cung cấp. Làm thế nào để chấm dứt tình trạng này và buộc người trong cuộc phải thực sự chịu trách nhiệm?

- Ông Nguyễn Văn Ngai: Tình trạng "cùng hội cùng thuyền" nhưng khi xảy ra sự cố lại tìm cách né tránh, đổ lỗi cho nhau là một thực tế đáng buồn và không thể chấp nhận được. Việc ngộ độc thực phẩm tiếp diễn năm này qua năm khác là minh chứng cho thấy hệ thống của chúng ta vẫn tồn tại những khoảng trống pháp lý bị lợi dụng. Giải pháp căn cơ nhất không nằm ở việc tranh cãi, mà nằm ở việc các ban ngành liên quan phải chủ động rà soát, nghiên cứu lại toàn bộ các quy định pháp luật hiện hành để xác định chính xác đâu là nơi có thể nảy sinh sự buông lỏng. Chúng ta không thể để tình trạng "mất bò mới lo làm chuồng" cứ mãi lặp lại. Cần có những văn bản bổ sung thật sự chặt chẽ, gắn trách nhiệm trực tiếp của người đứng đầu nhà trường vào từng khâu trong chuỗi cung ứng, qua đó tạo ra sức răn đe cần thiết để không ai có thể đứng ngoài cuộc khi sức khỏe của học sinh bị đe dọa.

- Đối tượng phục vụ của các bếp ăn học đường là trẻ em – thế hệ vô cùng nhạy cảm và dễ bị tổn thương. Ông nghĩ sao về việc cần thiết lập một bộ tiêu chuẩn riêng biệt, khắt khe hơn hẳn so với các cơ sở kinh doanh dịch vụ ăn uống thông thường?

- Ông Nguyễn Văn Ngai: Tôi hoàn toàn ủng hộ quan điểm này bởi chúng ta không thể đánh đồng tiêu chuẩn của một quán ăn lề đường với một bếp ăn phục vụ hàng ngàn mầm non tương lai. Những sự cố ngộ độc liên tục xảy ra chứng tỏ các quy định chung chung hiện nay có thể chưa đủ sức răn đe hoặc chưa bao quát hết đặc thù của môi trường học đường. Đã đến lúc Sở An toàn thực phẩm cùng ngành giáo dục và các cơ quan đầu ngành cần ngồi lại với nhau để xây dựng một hệ thống quy định pháp luật hoặc các thông tư liên tịch dành riêng cho hoạt động cung cấp suất ăn tại trường học. Khi có một hành lang pháp lý vững chắc với những quy chuẩn cụ thể, chi tiết về dinh dưỡng và an toàn, các trường học mới có cơ sở để cụ thể hóa các điều khoản khi ký kết hợp đồng, tránh tình trạng mỗi nơi tự bơi và đưa ra những quy định thiếu đồng bộ, lỏng lẻo về mặt pháp lý.

Chăm sóc bữa ăn cho học sinh là một phần của công tác giáo dục

- Thưa ông, thực trạng "lấy giá đè chất lượng" trong đấu thầu suất ăn học đường đang là nỗi nhức nhối lớn. Làm sao để chúng ta ngăn chặn các nhà thầu bỏ giá cực rẻ nhưng lại cung cấp những bữa ăn kém an toàn?

- Ông Nguyễn Văn Ngai: Đây quả thực là một vấn đề nan giải bởi quy luật thị trường luôn khắc nghiệt: giá rẻ hiếm khi đi kèm với chất lượng tươi ngon và đảm bảo dinh dưỡng. Trong cuộc đua đấu thầu, nhiều đơn vị sẵn sàng đưa ra mức giá cực kỳ cạnh tranh cùng những lời hứa hẹn "có cánh", nhưng khi triển khai thực tế thì kết quả lại hoàn toàn trái ngược. Để giải quyết tận gốc rễ, các cơ sở giáo dục không thể đơn độc chống đỡ mà cần sự phối hợp từ cơ quan quản lý cấp trên trong việc thẩm định lại các định mức giá cả cấu thành nên một bữa ăn. Cần thiết lập các tiêu chuẩn tối thiểu về chất lượng không thể nhượng bộ và chỉ ra những điểm sơ hở đang bị lách luật trong quy trình đấu thầu. Chỉ khi có một khung pháp lý vững chắc ưu tiên yếu tố an toàn lên hàng đầu, các trường học mới thoát khỏi cái bẫy giá rẻ và lựa chọn được những đối tác làm ăn chân chính, trách nhiệm.

- Cuối cùng, ông có lời nhắn nhủ gì đến các cấp quản lý và các trường học để thực sự chấm dứt nạn "đá bóng trách nhiệm" và bảo vệ sức khỏe học sinh một cách bền vững?

- Ông Nguyễn Văn Ngai: Chúng ta không thể tiếp tục chấp nhận việc sức khỏe của hàng trăm học sinh bị đe dọa hết lần này đến lần khác. Sự phối hợp liên ngành giữa ngành y tế, an toàn thực phẩm và giáo dục là vô cùng cần thiết vì đây là vấn đề liên quan đến tương lai của đất nước. Các cơ quan quản lý cần lấy những sự cố vừa qua làm bài học xương máu để hành động thiết thực và mạnh mẽ hơn thay vì chỉ dừng lại ở những văn bản chỉ đạo chung chung. Đối với các trường học, hãy coi việc chăm sóc bữa ăn cho học sinh là một phần của công tác giáo dục, đòi hỏi sự quản lý chặt chẽ và cái tâm trong sáng của người thầy. Chỉ khi mọi kẽ hở được bịt kín bằng sự giám sát thường xuyên, bằng trách nhiệm cá nhân và bằng một hành lang pháp lý nghiêm minh, chúng ta mới có thể thực sự trả lại ý nghĩa an toàn cho mỗi bữa ăn học đường.

-Xin cảm ơn ông về cuộc trò chuyện thẳng thắn và đầy tâm huyết này!

Hồ Quang (thực hiện)