Bill Gates: AI đang chạy nhanh hơn khả năng thích ứng của xã hội

Sự thay đổi trong quan điểm của nhà đồng sáng lập Microsoft cho thấy những luật chơi hiện nay có thể không còn theo kịp một công nghệ ngày càng có khả năng thay thế năng lực nhận thức của con người.

Tỷ phú Bill Gates bày tỏ lo ngại AI đang phát triển nhanh hơn khả năng thích ứng của xã hội. Ảnh: Gates notes

Lần này thực sự khác?

Trong bài viết mới công bố, ông Bill Gates thừa nhận đây là lần hiếm hoi ông mong một công nghệ phát triển chậm hơn. Điều khiến ông thay đổi không phải vì AI không đem lại lợi ích, mà bởi những năng lực mới đang xuất hiện nhanh hơn dự tính, trong khi cơ chế quản lý và khả năng thích ứng của xã hội chưa theo kịp.

Theo tỷ phú Bill Gates, AI có thể giúp thu hẹp khoảng cách về cơ hội, đưa những dịch vụ như tư vấn y tế, giáo dục hay hỗ trợ chuyên môn tới nhiều người hơn. Tuy vậy, nếu thành quả về năng suất và lợi nhuận tập trung vào một nhóm nhỏ, còn nhiều người mất việc hoặc giảm thu nhập, công nghệ này cũng có thể làm sâu thêm bất bình đẳng.

Trong các cuộc cách mạng công nghệ trước đây, một số nghề biến mất nhưng những công việc mới cũng dần hình thành, thường qua nhiều thập kỷ. Ông Gates cho rằng AI có thể khác về bản chất, bởi công nghệ này không chỉ thay thế sức lao động cơ bắp mà ngày càng đảm nhiệm được những nhiệm vụ đòi hỏi suy luận, phân tích và giao tiếp. Ảnh hưởng có thể xuất hiện sớm trong lập trình, pháp lý, chăm sóc khách hàng hay phân tích dữ liệu, rồi lan sang nhiều công việc khác khi tự động hóa tiếp tục phát triển.

Khi một doanh nghiệp sử dụng AI hoặc robot để giảm chi phí, sức ép cạnh tranh sẽ buộc các đối thủ phải tính đến lựa chọn tương tự, khiến quá trình tự động hóa có thể diễn ra nhanh hơn. Khi lợi ích kinh tế ngày càng rõ, tự động hóa thậm chí có thể trở thành điều kiện cạnh tranh. Ông Gates đặc biệt lo ngại về người trẻ, bởi những vị trí đầu vào - nơi người lao động tích lũy kỹ năng và kinh nghiệm - có thể nằm trong nhóm bị thu hẹp sớm nhất, trong khi thị trường chưa chắc kịp tạo ra những cơ hội thay thế.

Ngoài những xáo trộn trên thị trường lao động, khả năng AI bị sử dụng cho các mục đích khác nhau cũng làm gia tăng rủi ro về an ninh và xã hội. Công cụ giúp chuyên gia phát hiện lỗ hổng an ninh mạng cũng có thể bị tội phạm dùng để khai thác chúng, thậm chí phục vụ những hoạt động nguy hiểm trong lĩnh vực sinh học. Với trẻ em và thanh thiếu niên, các trợ lý hay người bạn ảo có thể hỗ trợ học tập nhưng cũng làm dấy lên lo ngại về sự phát triển nhận thức và các mối quan hệ thực tế.

Trong khi năng lực của AI có thể thay đổi đáng kể chỉ sau vài tháng, việc xây dựng luật, thiết lập cơ chế giám sát hay đào tạo lại lực lượng lao động thường cần nhiều năm. Khoảng cách giữa tốc độ phát triển của công nghệ và khả năng thích ứng của xã hội vì thế ngày càng rõ.

Cuộc đua AI cần một luật chơi mới

Theo ông Gates, không thể chỉ trông chờ các công ty công nghệ tự kiểm soát những rủi ro mà sản phẩm của họ tạo ra. Doanh nghiệp có lý do để đầu tư vào an toàn nhưng cũng chịu sức ép phải đưa ra những mô hình mạnh hơn và giành lợi thế trước đối thủ. Lợi ích của từng doanh nghiệp trong cuộc đua này không phải lúc nào cũng trùng với lợi ích dài hạn của xã hội.

Tỷ phú Mỹ vì thế đề xuất vai trò mạnh hơn của nhà nước, với cơ chế quản trị đủ khả năng xử lý AI như một vấn đề liên ngành. Công nghệ này đang tác động đến nhiều lĩnh vực từ an ninh, việc làm đến giáo dục, y tế và tài chính. Những rủi ro xuyên biên giới như tấn công mạng hay phổ biến công nghệ nguy hiểm cũng đòi hỏi hợp tác quốc tế chặt chẽ hơn.

Điều này không dễ thực hiện khi cạnh tranh công nghệ ngày càng gắn với lợi ích kinh tế và địa chính trị. Chính ông Gates thừa nhận khó có một kế hoạch đủ tin cậy để làm chậm AI trên phạm vi toàn cầu. Trong hoàn cảnh đó, yêu cầu thực tế hơn là các thể chế phải thích ứng nhanh hơn để không bị bỏ lại quá xa so với công nghệ.

Ở cấp độ cụ thể, ông Bill Gates cho rằng có thể dành một số công việc riêng cho con người ngay cả khi máy móc đủ khả năng thực hiện, bởi hiệu suất và chi phí không nên là tiêu chí duy nhất quyết định tự động hóa. Chăm sóc người cao tuổi, giáo dục hay một số công việc trong y tế là những lĩnh vực mà yếu tố con người vẫn mang giá trị riêng. Ông cũng đề xuất đánh thuế việc sử dụng AI hoặc robot để phần nào hạn chế tốc độ thay thế lao động và tạo nguồn lực cho đào tạo lại, an sinh xã hội.

Những cảnh báo trên không có nghĩa tỷ phú Bill Gates chuyển từ ủng hộ sang phản đối AI. Ông vẫn tin công nghệ này có thể thúc đẩy nghiên cứu khoa học, cải thiện chăm sóc sức khỏe, giáo dục và dịch vụ công, nhưng không còn cho rằng những lợi ích đó sẽ tự động được phân bổ rộng rãi chỉ nhờ đổi mới và thị trường.

AI có thể tạo ra nhiều của cải hơn, giải phóng con người khỏi những công việc nhàm chán và mở rộng khả năng tiếp cận tri thức, song bản thân công nghệ không quyết định ai được hưởng thành quả hay những người bị thay thế sẽ tìm vị trí mới ở đâu. Câu hỏi của kỷ nguyên AI vì thế không chỉ là máy móc có thể làm được những gì, mà còn là xã hội sẽ cho phép chúng làm gì, những gì vẫn muốn dành cho con người, ai được hưởng thành quả và ai phải trả giá cho quá trình chuyển đổi.

Những quyết định đó không nên chỉ được đưa ra trong các phòng nghiên cứu hay phòng họp của các tập đoàn công nghệ. Nếu AI thực sự có khả năng làm thay đổi cách con người làm việc, học tập, giao tiếp và phân phối của cải, việc định hình tương lai của nó cũng phải trở thành lựa chọn của toàn xã hội.

Ngọc Lâm