Bảo tồn điệu Romvong của người Khmer trong nhịp sống hiện đại

Từ sân khấu lễ hội đến nhịp sống thường nhật

Giữa tiết trời mùa xuân, trong không gian của Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam, những vòng tròn múa Romvong vẫn đều đặn xoay theo nhịp trống. Không còn bó hẹp trong sân khấu lễ hội hay các dịp Tết truyền thống, điệu múa Khmer tại đây hiện diện mỗi ngày, giữa những du khách tò mò và các nghệ nhân kiên nhẫn. Khi ấy, di sản không còn “chờ đến dịp”, mà đã trở thành một phần của nhịp sống thường nhật.

Các nghệ nhân Khmer biểu diễn điệu múa truyền thống phục vụ du khách. Ảnh: Phương Thảo

Ở nhiều địa phương Nam Bộ - nơi cộng đồng Khmer sinh sống lâu đời, các điệu múa truyền thống như Romvong, Saravan hay Lam Lêu thường gắn với lễ hội, nghi lễ tôn giáo hoặc những dịp đặc biệt trong năm. Tần suất biểu diễn không nhiều, đôi khi chỉ vài lần mỗi năm. Thế nhưng tại “ngôi làng chung” giữa lòng Thủ đô, nhịp điệu ấy đã thay đổi.

Mỗi ngày, các nghệ nhân Khmer tại Làng cùng nhau tập luyện, biểu diễn và giao lưu với du khách. Nhịp sinh hoạt được tổ chức đều đặn, gần như một “lịch làm việc văn hóa” cố định. Những động tác tưởng chừng chỉ dành cho sân khấu lễ hội nay trở thành hoạt động thường nhật, lặp lại nhưng không hề đơn điệu. Sự thay đổi này không chỉ nằm ở tần suất, mà còn là một chuyển dịch đáng chú ý: văn hóa từ tính thời điểm đã trở thành dòng chảy liên tục. Di sản không còn nằm trong ký ức hay các dịp đặc biệt, mà được “kích hoạt” mỗi ngày thông qua chính những con người đang gìn giữ nó.

Du khách tham gia trải nghiệm điệu múa của người Khmer. Ảnh: Phương Thảo

Sự thay đổi của không gian và nhịp sống cũng kéo theo sự chuyển biến trong vai trò của người nghệ nhân. Họ không chỉ là người biểu diễn trong những dịp trọng đại, mà còn là người hướng dẫn, người kể chuyện, thậm chí là “cầu nối” văn hóa giữa cộng đồng Khmer và du khách. Với nhiều người, đặc biệt là giới trẻ, đây là lần đầu tiên họ được tiếp cận trực tiếp với múa Khmer.

Sống cùng di sản để gìn giữ lâu dài

Không còn khoảng cách giữa sân khấu và khán giả, người xem có thể bước vào vòng tròn, thử từng động tác, cảm nhận nhịp điệu bằng chính cơ thể mình. Những quy tắc tưởng chừng đơn giản như “hai bước tiến, một bước lùi” của Romvong hay “ba bước tiến, một bước lùi” của Saravan trở thành trải nghiệm sống động, giúp người tham gia hiểu sâu hơn về tinh thần gắn kết cộng đồng ẩn sau từng điệu múa.

Trong bối cảnh đó, nghệ nhân không chỉ cần kỹ năng biểu diễn, mà còn cần sự kiên nhẫn, khả năng truyền đạt và niềm đam mê bền bỉ. Mỗi ngày lặp lại những động tác quen thuộc, nhưng mỗi lần lại là một đối tượng khác, một câu chuyện mới. Chính sự tương tác này khiến di sản không bị đóng khung, mà luôn được làm mới trong quá trình lan tỏa.

Khi di sản trở thành hoạt động thường nhật gắn với du lịch, ranh giới giữa bảo tồn và trình diễn trở thành một phép thử đối với tính nguyên bản. Tuy nhiên, việc lặp lại mỗi ngày không làm giảm đi giá trị thiêng liêng, mà ngược lại, chính sự đều đặn ấy giúp di sản thoát khỏi nguy cơ bị “đóng băng” trong bảo tàng, duy trì sức sống bền vững trong dòng chảy hiện đại.

Chùa Khmer tại Làng Văn hóa - nơi diễn ra các hoạt động tín ngưỡng và sinh hoạt cộng đồng. Ảnh: Phương Thảo

Với cộng đồng Khmer tại đây, câu trả lời nằm ở cách họ duy trì đời sống tinh thần. Họ không chỉ biểu diễn cho khách xem, mà thực sự đang sống cùng văn hóa của mình. Ngôi chùa Khmer trong khuôn viên là nơi diễn ra các hoạt động tín ngưỡng; các nghi lễ như lễ dâng y hay Tết truyền thống vẫn được tổ chức định kỳ, giữ nguyên ý nghĩa vốn có.

Song song với đó là những không gian sinh hoạt đời thường: góc thờ cúng trong mỗi gia đình, những buổi tập luyện không có khán giả, hay các cuộc trò chuyện, giao lưu giữa các đồng bào đang sinh sống tại Làng. Tất cả cùng tồn tại, cho thấy văn hóa không bị biến dạng, mà đang thích nghi với môi trường mới, vừa giữ được cốt lõi, vừa mở rộng phạm vi ảnh hưởng.

Góc thờ cúng trong nhà, thể hiện đời sống tín ngưỡng của người Khmer. Ảnh: Phương Thảo

Sự hiện diện của cộng đồng Khmer tại Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam không chỉ là một mô hình trưng bày, mà còn là một thử nghiệm trong cách bảo tồn di sản giữa bối cảnh hiện đại. Ở đó, văn hóa không nằm sau tấm kính hay trên sân khấu cố định, mà hiện diện trong từng cử chỉ, từng nhịp bước, từng cuộc giao lưu giản dị.

Khi du khách nắm tay nhau trong vòng tròn Romvong, khi một nghệ nhân kiên nhẫn chỉnh từng động tác tay cho người mới, hay khi tiếng cười hòa cùng nhịp trống, di sản không còn là khái niệm trừu tượng. Nó trở thành trải nghiệm sống có thể chạm vào, tham gia và ghi nhớ.

Có thể nói, trong bối cảnh ấy, điệu múa Khmer đã bước ra khỏi giới hạn của “lễ hội” để trở thành một phần của đời sống. Và chính trong sự lặp lại tưởng chừng giản đơn ấy, giá trị văn hóa lại được nuôi dưỡng bền bỉ hơn bao giờ hết. Bởi suy cho cùng, di sản không chỉ thuộc về quá khứ, mà cần được sống trong hiện tại.

Nhóm SV BC15B -Trường ĐH Văn Hóa Hà Nội