Khai thác văn hóa bản địa trong phim Việt: Bài toán không dễ!

Phim “Huyền tình Dạ Trạch” do Cơ quan Báo và Phát thanh Truyền hình Hà Nội sản xuất, lấy cảm hứng từ truyền thuyết về Chử Đồng Tử, 1 trong 4 vị thánh bất tử trong tín ngưỡng của người Việt. Ảnh: Nhà sản xuất

- Thưa đạo diễn, NSƯT Bùi Trung Hải, ông nhìn nhận thế nào về xu hướng nhiều nhà làm phim Việt đưa yếu tố văn hóa bản địa vào điện ảnh thời gian gần đây?

- Theo tôi, việc khai thác chất liệu văn hóa bản địa trong điện ảnh là xu hướng đáng khuyến khích. Bản sắc văn hóa tạo nên dấu ấn riêng, giúp tác phẩm có sự khác biệt và tăng khả năng nhận diện khi đặt trong tương quan với sản phẩm điện ảnh của các quốc gia khác. Những bộ phim được xây dựng từ chất liệu truyền thống thường mang lại cảm giác gần gũi, dễ tạo thiện cảm và sức hút với khán giả, từ đó mở ra cơ hội thành công về mặt thương mại.

Thực tế cho thấy nhiều nhà làm phim Việt đã chú trọng khai thác văn hóa dân gian, truyện cổ tích, truyền thuyết… với mức độ thành công khác nhau, nhưng nhìn chung đều góp phần tạo sự hấp dẫn cho tác phẩm. Theo tôi, việc gìn giữ bản sắc dân tộc là hết sức cần thiết. Bên cạnh đó, sự giao thoa và tiếp thu tinh hoa nghệ thuật thế giới cũng rất quan trọng để làm giàu và phát triển bản sắc ấy trong điện ảnh đương đại.

Đạo diễn, NSƯT Bùi Trung Hải (thứ 3 từ phải sang) và các thành viên Ban Giám khảo Liên hoan phim Việt Nam lần thứ 24 - năm 2025. Ảnh: NVCC

- Với những tác động tích cực như vậy, theo ông, văn hóa bản địa có nên trở thành mục tiêu mà điện ảnh hiện nay hướng tới?

- Theo tôi, không nên đặt mục tiêu một cách cứng nhắc rằng bộ phim phải có nhiều yếu tố văn hóa bản địa. Nếu đưa vào khi chưa thực sự cần thiết cho câu chuyện, các chi tiết này có thể trở nên khiên cưỡng, thậm chí gây quá tải cho người xem.

Trong điện ảnh, mọi yếu tố đều phải phục vụ cho cấu trúc kịch tính, sự phát triển nhân vật và được thể hiện bằng ngôn ngữ điện ảnh chuyên nghiệp, sáng tạo. Chính những yếu tố đó mới tạo nên sức hấp dẫn, cảm xúc mạnh mẽ và giá trị nghệ thuật lâu dài cho tác phẩm. Khi bộ phim thành công, những bối cảnh, trang phục hay phong tục mang màu sắc văn hóa bản địa được khắc họa trong phim cũng sẽ tự nhiên lan tỏa rộng rãi đến công chúng.

Phim “Lật mặt 7: Một điều ước” lan tỏa nét đẹp văn hóa trồng hoa tại Đà Lạt. Ảnh: Nhà sản xuất

- Theo ông, đâu là ranh giới để xác định văn hóa bản địa trong một bộ phim? Khi phim kể câu chuyện về đất nước hay nền văn hóa khác, yếu tố này được hiểu như thế nào?

- Theo tôi, yếu tố văn hóa bản địa không chỉ nằm ở bài hát hay bối cảnh, mà sâu hơn là tinh thần và góc nhìn mà bộ phim truyền tải. Nhà làm phim thường khai thác chất liệu bản địa vì đó là thế giới họ hiểu rõ nhất, nhưng điều này cần đi cùng sự sáng tạo và tính chuyên nghiệp trong ngôn ngữ điện ảnh. Việc học hỏi các phong cách và thành tựu của điện ảnh thế giới là cần thiết để tăng sức hấp dẫn và giá trị nghệ thuật lâu dài cho tác phẩm.

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, nhà làm phim có thể kể những câu chuyện ngoài biên giới quê hương thông qua hợp tác quốc tế. Dù vậy, nếu vẫn giữ được phong cách và điểm nhìn riêng, tác phẩm đó vẫn mang dấu ấn văn hóa của họ. Tương tự, việc sử dụng chất liệu văn học nước ngoài để làm phim trong nước cũng có thể góp phần làm phong phú nền văn hóa dân tộc. Giao lưu và hòa trộn văn hóa nhằm tạo ra giá trị tinh thần mới, không chỉ là sự vay mượn. Vì thế, thay vì nhìn nhận cứng nhắc, cần khuyến khích học hỏi và hợp tác văn hóa, nhất là trong thế giới ngày càng kết nối hiện nay.

Phim “Mùi phở” không chỉ truyền tải thông điệp xúc động về tình cảm gia đình mà còn làm nổi bật nét đẹp văn hóa Tết truyền thống của người Việt. Ảnh: Nhà sản xuất

- Theo đạo diễn, NSƯT Bùi Trung Hải, nhà làm phim cần làm gì để khai thác văn hóa bản địa trong phim một cách sâu sắc và tạo được sự đồng cảm với khán giả?

- Theo ý kiến riêng của tôi, điều đầu tiên là các nghệ sĩ cần sáng tác theo đúng cảm giác, bản năng, tư duy của chính mình để đạt được sự thoải mái cần thiết trong sáng tác các tác phẩm. Không nên tự gò ép vào bất cứ khuôn khổ “quốc tịch nghệ thuật” nào cả. Tôi nghĩ rằng, “quốc tịch nghệ thuật” có thể sẽ phải đứng sau phong cách, phương pháp nghệ thuật của cá nhân người nghệ sĩ.

Người nghệ sĩ không chỉ cần tiếp nhận cảm hứng sáng tạo trong giới hạn trong tác phẩm nghệ thuật của đất nước mình mà rất cần có sự tiếp xúc, học hỏi, lấy cảm hứng từ những tác phẩm đỉnh cao của nghệ thuật quốc tế. Tôi nghĩ, tính dân tộc sẽ tự thân thể hiện trong tác phẩm một cách vô thức, nằm sẵn trong tâm thức của người nghệ sĩ, khán giả sẽ cảm nhận được điều đó. Trong điện ảnh, nếu nhà làm phim say mê một phong cách nào đó, họ cần sử dụng nó một cách nhất quán và có thể sẽ có được một tác phẩm tốt, trung thực với con người, bản năng cảm xúc, suy nghĩ của họ.

Nếu nhà làm phim áp dụng một phương pháp sáng tác khác với những gì được coi là “quốc tịch nghệ thuật” của quốc gia, là cái mới, thì bản thân tác phẩm đó sẽ mở rộng biên giới của “quốc tịch nghệ thuật” chứ không thể bị loại trừ. Và điều đó cũng tạo ra sự đa dạng, cái rất cần có trong lĩnh vực văn hóa của từng quốc gia.

Xin cảm ơn ông!

Hồng Giang thực hiện