Bab el-Mandeb trước nguy cơ trở thành 'Hormuz thứ hai'

Xung đột tái bùng phát ở Yemen

Hơn 4 năm sau khi Houthi và Arab Saudi đạt thỏa thuận ngừng bắn nhằm hạ nhiệt xung đột ở Yemen, giao tranh có nguy cơ tái bùng phát khi lực lượng Houthi ngày 14/7 xác nhận phóng tên lửa và máy bay không người lái (UAV) tập kích sân bay Abha ở miền Nam Arab Saudi nhằm đáp trả các cuộc không kích vào sân bay Sanaa ở Yemen trước đó.

Arab Saudi cho biết đã đánh chặn toàn bộ tên lửa và UAV của Houthi, không ghi nhận thương vong hay thiệt hại mặt đất. Dẫu vậy, Al Jazeera nhận định đây là cuộc đối đầu quân sự nghiêm trọng nhất giữa hai bên kể từ khi lệnh ngừng bắn có hiệu lực năm 2022.

Lửa, khói bốc lên từ sân bay Sanaa hôm 13/7. Ảnh: MiddleEastMonitor

Yemen trên thực tế vẫn đang trong tình trạng nội chiến sau khi Houthi năm 2014 mở các cuộc tấn công nhắm vào lực lượng chính phủ được Arab Saudi hậu thuẫn rồi giành kiểm soát thủ đô Sanaa và phần lớn miền Bắc Yemen, bao gồm khu vực bên bờ Biển Đỏ.

Một năm sau, năm 2015, liên minh quân sự do Arab Saudi dẫn đầu phát động chiến dịch can thiệp chống lại Houthi ở Yemen. Cuộc chiến kéo dài gần một thập kỷ khiến hàng trăm nghìn người thiệt mạng, hàng triệu người phải rời bỏ nhà cửa và đẩy Yemen vào một trong những cuộc khủng hoảng nhân đạo nghiêm trọng nhất thế giới.

Dù thỏa thuận ngừng bắn năm 2022 giúp giảm đáng kể giao tranh, tiến trình hòa bình ở Yemen gần như đình trệ, trong khi các bất đồng cốt lõi chưa được giải quyết.

Theo AlJazeera, nguyên nhân trực tiếp dẫn đến căng thẳng lần này là tranh cãi liên quan một chuyến bay của Iran chở phái đoàn Houthi sang Tehran dự lễ tang cố Lãnh tụ tối cao Iran Ali Khamenei. Houthi cáo buộc Arab Saudi không kích sân bay Sanaa nhằm ngăn chiếc máy bay trở về Yemen hôm 13/7, buộc nó phải chuyển hướng hạ cánh xuống một sân bay khác.

Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng tranh cãi không chỉ xoay quanh chuyến bay nói trên mà phản ánh cuộc cạnh tranh lớn hơn về quyền kiểm soát không phận Yemen.

Sau vụ việc, Houthi tuyên bố sẽ tiếp tục có các hành động quyết liệt nhằm chấm dứt "cuộc bao vây" của Arab Saudi với sân bay quốc tế Sanaa, đồng thời khẳng định sẽ duy trì các chuyến bay giữa Sanaa và Tehran. Houthi cảnh báo không ngần ngại "làm tê liệt" các sân bay của Arab Saudi nếu mục tiêu trên không được đáp ứng.

Trong khi đó, chính phủ Yemen do Arab Saudi hậu thuẫn đã nhận trách nhiệm cho vụ tấn công nhắm vào sân bay ở Sanaa vì cho rằng các chuyến bay được sử dụng nhằm vận chuyển nhân sự và trang thiết bị cho Houthi.

Theo truyền thông Trung Đông, Arab Saudi và các quốc gia Arab vùng Vịnh đã lên tiếng phản đối cuộc tấn công của Houthi vào sân bay Abha. Nước này chưa cho biết sẽ phản ứng ra sao với cuộc tập kích của Houthi, song giới quan sát không loại trừ khả năng Riyadh sẽ mở một đợt tấn công trả đũa, đẩy căng thẳng lên cao.

Nguy cơ đối với Bab el-Mandeb

Nếu xung đột tái bùng phát tại Yemen, một trong những hệ lụy đáng lo ngại nhất là nguy cơ mất an ninh tại eo biển Bab el-Mandeb - tuyến hàng hải chiến lược nằm ngay sát các khu vực do lực lượng Houthi kiểm soát. Đây cũng là cửa ngõ phía nam của Biển Đỏ, kết nối tuyến vận tải từ kênh đào Suez tới Vịnh Aden và Ấn Độ Dương.

Vị trí eo biển Bab el-Mandeb. Ảnh: EIA

Yemen từ lâu được xem là mắt xích quan trọng trong "trục kháng cự" của Iran tại Trung Đông. Từ các vùng lãnh thổ dọc bờ Biển Đỏ, lực lượng Houthi có khả năng triển khai tên lửa chống hạm, UAV và xuồng không người lái nhằm vào tàu bè Bab el-Mandeb.

Theo dữ liệu của Hội đồng Quan hệ Đối ngoại (CFR), hàng năm, khoảng 12-15% thương mại hàng hải toàn cầu, tương đương hơn 1.000 tỷ USD hàng hóa, đi qua Biển Đỏ và eo biển Bab el-Mandeb.

Khoảng 30% lưu lượng container thế giới, cùng khối lượng lớn ngũ cốc, phân bón, kim loại, linh kiện điện tử, ô tô và hàng tiêu dùng đều phụ thuộc vào tuyến vận tải này. Đối với thị trường năng lượng, đây cũng là mắt xích quan trọng khi mỗi ngày có khoảng 4,2 triệu thùng dầu đi qua Bab el-Mandeb để tới châu Âu và châu Á.

Tầm quan trọng của Bab el-Mandeb gia tăng sau khi eo biển Hormuz rơi vào bất ổn. Trong bối cảnh Iran siết chặt kiểm soát Hormuz từ tháng 2/2026, Arab Saudi đã tăng cường sử dụng hệ thống đường ống Đông - Tây để vận chuyển dầu từ các mỏ ở Vùng Vịnh sang các cảng trên Biển Đỏ. Từ đây, dầu được đưa qua Bab el-Mandeb để đến các thị trường tiêu thụ lớn ở châu Á, góp phần duy trì nguồn cung cho thị trường thế giới.

Vài giờ sau khi quân đội Mỹ tái áp đặt phong tỏa hải quân đối với các cảng của Iran, Reuters hôm nay (15/7) dẫn tuyên bố của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) cảnh báo sẽ đóng cửa "mọi hành lang xuất khẩu có lợi cho Mỹ và các đồng minh", đồng thời khẳng định việc xuất khẩu năng lượng trong khu vực "hoặc sẽ dành cho tất cả, hoặc sẽ bị từ chối đối với tất cả".

Reuters cho hay đây là tín hiệu Tehran có thể phối hợp với lực lượng Houthi đồng minh ở Yemen để gây sức ép với Bab el-Mandeb nếu Mỹ không dỡ bỏ lệnh phong tỏa cảng.

Các thành viên lực lượng Houthi di chuyển bằng xuồng ở Biển Đỏ. Ảnh: Reuters

Trước tuyên bố của Iran, Houthi cũng tuyên bố lực lượng này sẵn sàng đóng cửa Bab el-Mandeb nếu Arab tiếp tục tiến hành các cuộc tấn công nhằm vào Yemen.

“Nếu tình hình hiện nay tiếp tục leo thang, eo biển Bab el-Mandeb và eo biển Hormuz sẽ cùng bị đóng cửa trong một liên minh tác chiến. Giá dầu khi đó sẽ tăng vọt lên 200 USD/thùng, tạo ra cú sốc khủng khiếp", Mohammed al-Farah, thành viên ban chính trị của Houthi, phát biểu.

Trong giai đoạn 2023-2025, để thể hiện sự ủng hộ với phong trào Hamas ở dải Gaza, lực lượng Houthi từng tiến hành loạt cuộc tấn công vào tàu bè có liên quan đến Israel di chuyển trên Biển Đỏ, buộc các hãng vận tải lớn buộc phải chuyển hướng vòng qua Mũi Hảo Vọng ở Nam Phi, kéo dài thời gian vận chuyển và làm chi phí logistics toàn cầu tăng mạnh.

Theo số liệu của Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ (EIA), lưu lượng dầu đi qua Bab el-Mandeb từng giảm từ khoảng 9,3 triệu thùng/ngày năm 2023 xuống chỉ còn khoảng 4,1 triệu thùng/ngày trong năm 2024 do các cuộc tấn công của Houthi.

Không chỉ dầu mỏ, Bab el-Mandeb còn được xem là "điểm nghẽn số" của thế giới khi nhiều hệ thống cáp quang biển kết nối châu Âu với châu Á đi qua Biển Đỏ. Bất kỳ cuộc xung đột nào xảy ra tại khu vực này cũng có thể làm gián đoạn lưu lượng internet, dịch vụ điện toán đám mây và hệ thống thông tin liên lạc tại nhiều quốc gia.

Thái Hà