10 năm Brexit Di sản gây chia rẽ vẫn phủ bóng Vương quốc Anh

Ngày 23/6/2016 đã trở thành dấu mốc không thể quên trong lịch sử hiện đại của Vương quốc Anh. Trong cuộc trưng cầu ý dân về tư cách thành viên Liên minh châu Âu, 51,9% cử tri Anh lựa chọn rời EU, trong khi 48,1% muốn ở lại. Chênh lệch không lớn nhưng đủ để tạo ra bước ngoặt địa chính trị và kinh tế sâu sắc nhất đối với Vương quốc Anh kể từ sau Chiến tranh Thế giới thứ hai.

Một người tuần hành đội mũ có khẩu hiệu “Tại sao Brexit?” trong cuộc biểu tình phản đối Brexit tại Quảng trường Quốc hội ở London, tháng 3/2026. Ảnh: AFP

Quyết định này không chỉ dẫn đến việc Anh chính thức rời EU vào năm 2020 sau nhiều năm đàm phán căng thẳng, mà còn làm thay đổi căn bản các mối quan hệ kinh tế, thương mại và chính trị của quốc gia từng là một trong những thành viên có ảnh hưởng nhất của khối.

Một thập kỷ đã trôi qua kể từ cuộc bỏ phiếu lịch sử ấy. Trong khoảng thời gian đó, Brexit đã trở thành biểu tượng của những kỳ vọng lớn lao, nhưng cũng là nguồn gốc của nhiều tranh cãi chưa có hồi kết về tương lai của nước Anh.

Quyết định lịch sử

Brexit không xuất hiện một cách đột ngột. Cuộc trưng cầu dân ý năm 2016 là kết quả của nhiều năm tích tụ tâm lý bất mãn trong một bộ phận cử tri Anh đối với EU cũng như những tác động kéo dài của cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008.

Những người vận động cho Brexit lập luận rằng nước Anh đã bị ràng buộc quá nhiều bởi các quy định từ Brussels và cần giành lại quyền kiểm soát đối với luật pháp, biên giới và các chính sách kinh tế. Thông điệp “Take Back Control” (Giành lại quyền kiểm soát) trở thành khẩu hiệu nổi bật nhất của chiến dịch vận động rời EU.

Trong khi đó, phe ủng hộ ở lại EU cảnh báo rằng việc rời khỏi thị trường chung châu Âu sẽ gây ra những cú sốc kinh tế đáng kể, làm giảm đầu tư nước ngoài và khiến nước Anh mất đi ảnh hưởng trong các vấn đề quốc tế.

Kết quả cuộc bỏ phiếu cho thấy xã hội Anh bị chia rẽ sâu sắc về cách nhìn nhận tương lai đất nước. Sự chia rẽ đó vẫn còn hiện hữu cho đến ngày nay.

Những tác động kinh tế kéo dài

Một trong những tranh luận lớn nhất liên quan đến Brexit là liệu nền kinh tế Anh có thực sự được hưởng lợi từ việc rời EU hay không.

Trong chiến dịch vận động năm 2016, những người ủng hộ Brexit cho rằng nước Anh sẽ có điều kiện phát triển mạnh mẽ hơn khi không còn bị ràng buộc bởi các quy định của EU. Họ lập luận rằng London có thể xây dựng các thỏa thuận thương mại mới trên phạm vi toàn cầu và tận dụng tính linh hoạt của một nền kinh tế độc lập.

Tuy nhiên, nhiều đánh giá hiện nay cho thấy kết quả thực tế chưa đáp ứng được những kỳ vọng ban đầu. EU vẫn là đối tác thương mại lớn nhất của Anh. Sau Brexit, mặc dù hai bên đạt được thỏa thuận thương mại tự do giúp tránh việc áp thuế đối với phần lớn hàng hóa, các doanh nghiệp Anh vẫn phải đối mặt với hàng loạt thủ tục mới liên quan đến hải quan, kiểm dịch, chứng nhận xuất xứ và các quy định biên giới.

Nhiều doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp nhỏ và vừa cho biết, chi phí giao thương với thị trường châu Âu đã tăng đáng kể. Một số công ty đã phải thu hẹp hoạt động xuất khẩu hoặc chuyển một phần sản xuất sang các nước thành viên EU để giảm bớt các rào cản.

Các nhà kinh tế cho rằng, tác động của Brexit không phải là một cú sốc đột ngột mà là quá trình suy giảm dần dần về thương mại, đầu tư và năng suất. Theo nhiều nghiên cứu, quy mô kinh tế Anh hiện thấp hơn từ 4% đến 8% so với kịch bản không xảy ra Brexit.

Dĩ nhiên, việc đánh giá tác động riêng của Brexit không hề đơn giản. Trong 10 năm qua, nước Anh cũng phải đối mặt với hàng loạt biến cố lớn như đại dịch Covid-19, cuộc xung đột tại Ukraine, khủng hoảng năng lượng ở châu Âu và những bất ổn địa chính trị tại Trung Đông. Những yếu tố này đều gây áp lực lên tăng trưởng kinh tế và khiến việc tách biệt ảnh hưởng của Brexit trở nên khó khăn hơn. Tuy nhiên, đa số chuyên gia kinh tế cho rằng Brexit đã tạo ra thêm những lực cản đối với nền kinh tế Anh trong bối cảnh toàn cầu vốn đã nhiều thách thức.

Nhập cư - lời hứa chưa có hồi kết

Nếu kinh tế là thước đo quan trọng nhất của Brexit, thì nhập cư chính là vấn đề mang tính biểu tượng nhất. Một trong những cam kết nổi bật của phe Brexit là giảm số lượng người nhập cư thông qua việc chấm dứt quyền tự do đi lại giữa Anh và EU.

Về mặt kỹ thuật, mục tiêu này đã đạt được. Số lượng công dân EU đến Anh làm việc và sinh sống giảm đáng kể sau Brexit. Tuy nhiên, bức tranh tổng thể lại phức tạp hơn nhiều. Trong những năm gần đây, số lượng người nhập cư từ các quốc gia ngoài EU tăng mạnh. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ nhu cầu lao động của nền kinh tế Anh, đặc biệt trong các lĩnh vực như y tế, chăm sóc xã hội, xây dựng và dịch vụ.

Chính phủ Bảo thủ trước đây đã nới lỏng một số quy định thị thực nhằm giải quyết tình trạng thiếu hụt nhân lực nghiêm trọng sau đại dịch. Kết quả là dù nhập cư từ châu Âu giảm, tổng số người nhập cư vào Anh vẫn tăng lên mức kỷ lục trong giai đoạn 2022 - 2023.

Chỉ trong thời gian gần đây, số liệu mới cho thấy nhập cư ròng đã giảm mạnh, từ hơn 900.000 người năm 2023 xuống còn khoảng 171.000 người trong năm 2025. Tuy vậy, vấn đề nhập cư vẫn là tâm điểm tranh luận chính trị. Các cuộc biểu tình phản đối nơi lưu trú dành cho người xin tị nạn đã xuất hiện tại nhiều địa phương, phản ánh tâm lý lo ngại về áp lực đối với dịch vụ công, nhà ở và ngân sách nhà nước.

Chính trị - thay đổi sâu sắc

Có lẽ di sản rõ nét nhất của Brexit nằm ở chính trường Anh. Cuộc trưng cầu ý dân năm 2016 không chỉ quyết định tương lai quan hệ giữa Anh và EU mà còn làm thay đổi cấu trúc chính trị của đất nước.

Trong nhiều năm, Brexit là vấn đề chi phối gần như toàn bộ đời sống chính trị Anh. Ba Thủ tướng liên tiếp của đảng Bảo thủ - ông David Cameron, bà Theresa May và ông Boris Johnson - đều gắn liền với những biến động xoay quanh Brexit.

Sau 14 năm cầm quyền, đảng Bảo thủ thất bại trong cuộc tổng tuyển cử năm 2024 và phải nhường lại quyền lãnh đạo đất nước cho Công đảng. Tuy nhiên, chiến thắng của Công đảng không đồng nghĩa với việc các tranh cãi về Brexit chấm dứt.

Chính phủ của Thủ tướng Keir Starmer chủ trương cải thiện quan hệ với EU nhưng đồng thời khẳng định sẽ không đưa Anh quay trở lại thị trường chung hoặc liên minh thuế quan. Cách tiếp cận này phản ánh thực tế rằng Brexit vẫn là vấn đề nhạy cảm về mặt chính trị. Bất kỳ động thái nào bị coi là đảo ngược kết quả cuộc trưng cầu ý dân đều có thể gây phản ứng mạnh từ một bộ phận cử tri.

Chương mới chưa rõ hình hài

Mười năm sau cuộc bỏ phiếu lịch sử, các cuộc khảo sát dư luận cho thấy quan điểm của người dân Anh về Brexit đang có sự thay đổi đáng kể. Nhiều cuộc thăm dò gần đây ghi nhận tỷ lệ người cho rằng Brexit là một sai lầm đã vượt tỷ lệ những người vẫn đánh giá đây là quyết định đúng đắn.

Theo khảo sát của Ipsos, hơn một nửa người dân Anh hiện ủng hộ việc tái gia nhập EU, trong khi khoảng một phần ba phản đối ý tưởng này. Đáng chú ý, gần một nửa số người được hỏi cho rằng Brexit đang diễn ra tệ hơn những gì họ từng kỳ vọng.

Tuy nhiên, điều đó không đồng nghĩa với việc nước Anh sẵn sàng quay trở lại EU trong tương lai gần. Việc tái gia nhập EU sẽ đòi hỏi những cuộc đàm phán phức tạp kéo dài nhiều năm và chưa chắc nhận được sự đồng thuận từ tất cả các nước thành viên. Bản thân EU cũng đã thay đổi đáng kể kể từ năm 2016.

Brexit từng được kỳ vọng sẽ mở ra một chương mới cho nước Anh. Tuy nhiên, sau một thập kỷ, những tranh cãi về lợi ích và cái giá của cuộc “chia tay” với châu Âu vẫn chưa ngã ngũ. Dù đã hoàn tất về mặt pháp lý, những tác động của Brexit đối với xã hội và chính trị Anh vẫn đang tiếp tục được viết tiếp.

Hồng Nhung