1 năm vận hành 'chính quyền địa phương 2 cấp' - Bài 5 & Hết: Từ năng lực thích ứng đến 6 giải pháp kiến tạo

Sự kiện chính trị vĩ mô này đòi hỏi một sự dung hợp sâu sắc và tinh tế về mặt văn hóa. Tổng kết lại chặng đường một năm thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, bài học lớn nhất được đúc kết chính là năng lực thích ứng văn hóa của hệ thống chính quyền, từ đó mở ra yêu cầu cấp thiết phải triển khai đồng bộ các giải pháp căn cơ nhằm biến những xáo trộn ban đầu thành cơ hội định vị lại bản sắc và phát huy tối đa sức mạnh di sản.

PGS-TS Bùi Hoài Sơn, Đại biểu Quốc hội, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa, Giáo dục của Quốc hội trao đổi về nội dung cốt lõi của Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam. Ảnh: Lê Đông - TTXVN

Lắng nghe những điều không ghi trong văn bản và 3 đánh giá cốt lõi

Trải qua 1 năm đưa mô hình chính quyền địa phương 2 cấp vào vận hành, thực tiễn đã chứng minh những bài học vô giá về công tác quản lý.

Chia sẻ về bài học quan trọng nhất, PGS-TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội nhận định: "Tôi cho rằng, bài học quan trọng nhất sau một năm là: năng lực thích ứng văn hóa của chính quyền mới không chỉ nằm ở khả năng ban hành văn bản hay hoàn thành quy trình tổ chức bộ máy, mà nằm ở khả năng lắng nghe những điều không ghi trong văn bản. Người dân có thể không nói bằng những khái niệm như "bản sắc", "di sản", "thiết chế văn hóa", nhưng họ nói bằng nỗi nhớ tên làng, bằng sự gắn bó với đình chùa, bằng thói quen đi lễ hội, bằng niềm tự hào về nghề truyền thống, bằng cảm giác thuộc về một cộng đồng cụ thể".

Ở đâu chính quyền biết lắng nghe, đối thoại và tôn trọng ký ức cộng đồng, ở đó việc sáp nhập diễn ra êm hơn. Ngược lại, ở đâu chỉ làm theo tiến độ hành chính, coi văn hóa là việc có thể "xử lý sau", ở đó dễ phát sinh khoảng cách tâm lý.

PGS-TS Bùi Hoài Sơn

Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội

Chỉ rõ mối liên hệ giữa cái cách và lòng dân, ông Sơn khẳng định: "Cải cách bộ máy muốn bền vững phải đi qua lòng dân; mà lòng dân trong văn hóa không thể đo chỉ bằng số phiếu đồng ý, mà phải đo bằng sự yên tâm, sự gắn bó và niềm tin rằng quê hương mình không bị mất tên trong tiến trình phát triển".

GS-TS Bùi Hoài Sơn, Đại biểu Quốc hội, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội trao đổi về nội dung cốt lõi của Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam. Ảnh: Lê Đông - TTXVN

Từ thực tiễn một năm qua, giới chuyên gia rút ra ba đánh giá cốt lõi:

Thứ nhất, hệ thống chính quyền mới đã có khả năng thích ứng bước đầu, nhất là ở những địa phương coi văn hóa là nền tảng của đồng thuận xã hội. Khi chính quyền hiểu rằng mỗi tên làng, lễ hội, không gian tín ngưỡng đều là một phần đời sống tinh thần, thì quá trình sắp xếp sẽ trở thành quá trình tổ chức lại không gian phát triển trên nền tảng ký ức chung.

Thứ hai, điểm nghẽn lớn nhất là năng lực quản trị văn hóa ở cấp cơ sở còn chưa đồng đều. Nhiều cán bộ tâm huyết nhưng thiếu công cụ, thiếu dữ liệu, thiếu đào tạo chuyên sâu và thiếu cơ chế phối hợp đa ngành.

Thứ ba, muốn mô hình mới vận hành tốt thì không thể chỉ giao thêm việc. Giao nhiệm vụ phải đi đôi với giao nguồn lực, thẩm quyền, dữ liệu và công cụ thực thi.

Văn hóa nếu làm tốt sẽ tạo sức mạnh mềm, nếu làm không khéo có thể gây tổn thương tâm lý cộng đồng rất lâu dài, do đó năng lực thích ứng văn hóa phải là tiêu chí quan trọng đánh giá hiệu quả chính quyền 2 cấp.

PGS-TS Bùi Hoài Sơn

Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội

Đổi mới tư duy và 6 giải pháp kiến tạo không gian phát triển

Để biến những thay đổi vĩ mô thành cơ hội phát triển, hệ thống chính quyền cần thay đổi triệt để cách tiếp cận.

Nhấn mạnh về cơ hội này, PGS-TS Bùi Hoài Sơn gợi mở: "Theo tôi, trước hết cần thay đổi cách tiếp cận. Sáp nhập hành chính không chỉ là việc tổ chức lại bộ máy, mà còn là cơ hội định vị lại bản sắc địa phương trong một không gian phát triển mới. Khi một xã, phường mới được hình thành từ nhiều làng, nhiều bản, nhiều khu dân cư, điều quan trọng không phải là làm cho tất cả trở nên giống nhau, mà là biết cộng hưởng những khác biệt để tạo thành một bản sắc phong phú hơn, hấp dẫn hơn và có sức sống hơn".

PGS-TS Bùi Hoài Sơn. Ảnh: Chu Thanh Vân - TTXVN

Nhằm hiện thực hóa định hướng trên, có 6 giải pháp căn cơ cần được triển khai:

Một là, xây dựng "bản đồ văn hóa" cho từng xã, phường sau sáp nhập. Bản đồ này không chỉ ghi di tích đã xếp hạng, mà phải ghi cả tên làng cổ, lễ hội, nghề truyền thống, không gian tín ngưỡng và ký ức cộng đồng. Như lời ông Sơn cảnh báo: "Không có bản đồ văn hóa, chúng ta rất dễ quản lý bằng địa giới mới nhưng lại bỏ sót những lớp trầm tích cũ".

Hai là, nguyên tắc đặt tên, đổi tên phải thật thận trọng. Tên gọi mới ưu tiên giá trị lịch sử và sự đồng thuận. Với những tên làng bị mất trong quá trình sắp xếp thôn bản, tổ dân phố, cần có cơ chế bảo tồn qua biển chỉ dẫn, tên đường, tên tuyến du lịch, không gian trưng bày.

Ba là,tổ chức lại thiết chế văn hóa cơ sở theo không gian mới. Cần rà soát toàn bộ mạng lưới nhà văn hóa, không phải để xóa bỏ, mà để bố trí lại cho thuận tiện, công bằng và đa năng. Nhà văn hóa giai đoạn mới phải trở thành không gian học tập cộng đồng, sáng tạo, chuyển đổi số và kết nối thế hệ.

Bốn là, nâng cao năng lực cán bộ văn hóa cấp xã. Cán bộ cần được đào tạo về quản trị di sản, quản lý lễ hội, truyền thông cộng đồng, phát triển du lịch văn hóa và xử lý xung đột.

Năm là, số hóa ký ức cộng đồng. Mỗi địa phương nên có cơ sở dữ liệu mở lưu giữ hình ảnh, tư liệu, câu chuyện, lễ hội, địa danh, nghề truyền thống để trao truyền cho thế hệ trẻ bằng ngôn ngữ thời đại số.

Sáu là, coi người dân là chủ thể của quá trình định vị bản sắc. Cần huy động nghệ nhân, người cao tuổi, chức sắc tôn giáo, doanh nghiệp văn hóa cùng tham gia. "Khi người dân được lắng nghe và cùng kiến tạo, họ sẽ không còn cảm giác bị "sắp xếp", mà trở thành chủ thể của một không gian phát triển mới".

THAY LỜI KẾT

Trong bối cảnh yêu cầu tinh gọn bộ máy đi đôi với nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước, lĩnh vực văn hóa cơ sở đứng trước những cơ hội và thách thức mới. Khi trách nhiệm quản lý được trao trực tiếp cho cấp xã, phường, các hoạt động văn hóa không còn vận hành theo mô hình hành chính đơn thuần mà dần gắn chặt với nhu cầu thực tiễn của người dân, khuyến khích cộng đồng tham gia sâu hơn vào quá trình bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống và xây dựng đời sống văn hóa mới.

Từ thực tiễn tại các xã, phường, địa phương được đề cập trong các số báo vừa qua, loạt bài viết đã phản ánh những kết quả bước đầu, những mô hình hay, cách làm sáng tạo cũng như những khó khăn cần tháo gỡ trong quá trình vận hành hệ thống thiết chế văn hóa cơ sở sau sắp xếp đơn vị hành chính.

Thực hiện: Huy Thông

Báo: Thể thao và Văn hóa