Ngăn gian lận kết quả cân đo bằng phần mềm

Dự thảo Luật Đo lường sửa đổi yêu cầu thiết bị đo có phần mềm phải ngăn ngừa hoặc phát hiện can thiệp trái phép, tránh làm sai lệch kết quả, bảo vệ người tiêu dùng.

Sáng 17/10, Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân, thừa ủy quyền Thủ tướng, trình Quốc hội dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đo lường.

Theo dự thảo, các thiết bị đo sử dụng phần mềm phải có biện pháp bảo vệ để ngăn ngừa hoặc phát hiện việc can thiệp, thay đổi trái phép. Những bộ phận và dữ liệu liên quan đến kết quả đo phải được bảo vệ, có thể xác định phần mềm đang sử dụng để kiểm tra khi cần thiết.

Việc cập nhật hoặc thay đổi chương trình điều khiển thiết bị không được làm sai lệch kết quả đo hay ảnh hưởng đến độ chính xác theo yêu cầu kỹ thuật. Dự luật cũng nghiêm cấm hành vi cố ý làm sai lệch kết quả đo, kể cả bằng cách can thiệp vào phần mềm. Quy định này nhằm hạn chế nguy cơ gian lận khi các thiết bị đo ngày càng sử dụng nhiều công nghệ số, qua đó bảo vệ quyền lợi của người dân trong mua bán hàng hóa và sử dụng dịch vụ.

Dự thảo còn cho phép kết quả kiểm định, kiểm tra độ chính xác của thiết bị và các hoạt động đo lường khác được cấp dưới dạng chứng nhận điện tử, có giá trị pháp lý như giấy tờ thông thường. Thông tin phải được lưu trữ an toàn, có thể kiểm tra nguồn gốc và sử dụng phục vụ công tác quản lý, phát hiện vi phạm.

Thẩm tra dự luật, Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường đề nghị làm rõ việc quản lý các ứng dụng, hệ thống hiển thị hoặc tính toán kết quả đo dùng để thanh toán tiền hàng, dịch vụ.

Cơ quan thẩm tra cũng đề nghị nghiên cứu trách nhiệm của các sàn thương mại điện tử khi kinh doanh thiết bị đo thuộc diện kiểm soát bắt buộc nhưng không đáp ứng yêu cầu pháp luật. Với những thiết bị ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe, an toàn tính mạng, việc thay đổi cách quản lý phải đi kèm kiểm tra và cảnh báo rủi ro phù hợp.

Để bảo vệ người tiêu dùng, Ủy ban đề nghị quy định rõ những thông tin được công khai miễn phí, giúp người dân biết thiết bị đã được kiểm định hay chưa, đơn vị nào cung cấp dịch vụ kiểm định và những vi phạm đã được phát hiện.

Người sử dụng dịch vụ cũng cần được xem, lấy dữ liệu đo liên quan đến mình làm bằng chứng khi khiếu nại hoặc xảy ra tranh chấp. Trường hợp thông tin bị sai lệch phải có cơ chế sửa chữa, đồng thời có kênh để người dân phản ánh trực tuyến.

Cơ quan thẩm tra lưu ý dữ liệu thu thập được chỉ có thể dùng trực tiếp để xác định vi phạm hành chính khi đáp ứng các điều kiện pháp luật. Kết quả cảnh báo tự động không được là căn cứ duy nhất để kết luận một tổ chức hoặc cá nhân vi phạm.

Cấp xã được giao kiểm tra cân đo tại chợ

Một thay đổi khác liên quan trực tiếp đến đời sống là việc giao Chủ tịch UBND cấp xã kiểm tra cân đo tại chợ, trung tâm thương mại và những địa điểm kinh doanh hàng hóa phục vụ nhu cầu hằng ngày trên địa bàn.

Nội dung kiểm tra gồm các thiết bị cân đo và lượng hàng đóng gói sẵn thuộc phạm vi luật quy định. Chính quyền cấp xã cũng có trách nhiệm giải quyết khiếu nại, tố cáo và xử lý vi phạm về đo lường theo thẩm quyền.

Với hàng đóng gói sẵn, Chính phủ đề xuất bỏ một số thủ tục phân loại và quy định về dấu định lượng để giảm giấy tờ cho doanh nghiệp. Tuy nhiên, hàng hóa vẫn phải bảo đảm đúng lượng ghi trên nhãn hoặc tài liệu đi kèm, đáp ứng yêu cầu kỹ thuật đo lường.

Chẳng hạn, sản phẩm ghi khối lượng hoặc dung tích trên bao bì vẫn phải đáp ứng yêu cầu về lượng hàng thực tế theo quy định, dù một số thủ tục quản lý trước đây được bãi bỏ.

Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường đề nghị làm rõ cách kiểm soát sau khi bỏ các thủ tục này. Theo đó, doanh nghiệp cần có hệ thống kiểm tra lượng hàng theo từng lô sản xuất và lưu giữ kết quả để cơ quan chức năng kiểm tra khi cần thiết.

Đề xuất giảm 8 thủ tục hành chính

Bên cạnh việc tăng cường kiểm soát gian lận, Chính phủ đề xuất cắt giảm, đơn giản hóa 8 thủ tục hành chính liên quan đến hoạt động đo lường.

Các tổ chức cung cấp dịch vụ kiểm tra, hiệu chỉnh độ chính xác của những thiết bị đo không thuộc diện kiểm soát bắt buộc được chuyển sang cơ chế tự công bố năng lực và chịu trách nhiệm trước pháp luật, thay vì phải thực hiện thủ tục đăng ký như hiện nay. Cơ chế này cũng áp dụng với một số hoạt động liên quan đến thiết bị dùng làm chuẩn để kiểm tra độ chính xác.

Đối với thiết bị đo thuộc diện kiểm soát bắt buộc, Nhà nước vẫn đánh giá và chỉ định những tổ chức đủ năng lực thực hiện kiểm định, hiệu chuẩn, thử nghiệm. Dự thảo còn bãi bỏ thủ tục chứng nhận một số chuẩn đo lường và thủ tục liên quan đến hàng đóng gói sẵn. Theo tính toán của cơ quan soạn thảo, các thay đổi dự kiến giúp doanh nghiệp tiết kiệm khoảng 279 triệu đồng mỗi năm chi phí thực hiện thủ tục.

Hoạt động kiểm tra cũng được đề xuất thay đổi theo hướng tập trung vào những thiết bị, lĩnh vực và cơ sở có nguy cơ vi phạm cao, thay vì áp dụng cách kiểm tra như nhau đối với mọi đối tượng. Doanh nghiệp chủ động thực hiện chương trình bảo đảm độ chính xác trong hoạt động đo lường có thể được xem xét giảm hoặc miễn một số cuộc kiểm tra của cơ quan nhà nước dựa trên kết quả thực hiện.

Tuy nhiên, Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường nhận xét dự thảo chưa quy định rõ cách xác định đối tượng có nguy cơ vi phạm cao. Cơ quan thẩm tra đề nghị căn cứ vào mục đích sử dụng, độ ổn định của thiết bị, lịch sử chấp hành pháp luật và năng lực của đơn vị sử dụng để có biện pháp kiểm soát phù hợp.

Ủy ban cũng đề nghị nghiên cứu công nhận kết quả thử nghiệm, chứng nhận thiết bị đo của nước ngoài khi đáp ứng điều kiện, tránh việc doanh nghiệp phải kiểm tra lại những nội dung tương đương, gây tốn kém và kéo dài thời gian đưa sản phẩm ra thị trường.

Quốc hội dự kiến thảo luận dự án luật tại hội trường ngày 26/10 và xem xét thông qua ngày 13/11. Theo dự thảo, luật sẽ có hiệu lực từ ngày 1/3/2027.

Sơn Hà