Gỡ điểm nghẽn để Việt Nam tận dụng lợi thế phát triển công nghệ sinh học

Các chuyên gia đánh giá Việt Nam có lợi thế nghiên cứu công nghệ sinh học, nhưng thiếu đơn đặt hàng dài hạn, nguồn lực thử nghiệm và mở rộng sản xuất để thương mại hóa.

Những điểm nghẽn được nêu tại hội thảo Kinh tế sinh học và thương mại hóa công nghệ sinh học: Động lực tăng trưởng mới trong kỷ nguyên số, chiều 15/10 tại Hà Nội. Sự kiện do Hội Thông tin Khoa học và Công nghệ Việt Nam phối hợp Cục Thông tin và Thống kê (NASTIS), Bộ Khoa học và Công nghệ, tổ chức trong khuôn khổ Techmart 2026.

Theo TS Trần Văn Tùng, Chủ tịch Hội Thông tin Khoa học và Công nghệ Việt Nam, kinh tế sinh học dựa trên phát triển, sử dụng nguồn tài nguyên sinh học tái tạo để tạo ra sản phẩm, dịch vụ. Việt Nam có lợi thế về đa dạng sinh học, nền nông nghiệp và nguồn phụ phẩm dồi dào, song việc chuyển những nguồn lực này thành giá trị thương mại còn nhiều khó khăn.

PGS.TS Phí Quyết Tiến, Viện trưởng Viện Sinh học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, chỉ ra những hạn chế: liên kết viện trường với doanh nghiệp chưa hiệu quả và thiếu nguồn lực đầu tư mở rộng quy mô sản xuất.

Theo ông, các nghiên cứu công nghệ sinh học hiện còn phân mảnh, chưa dựa trên các bài toán cụ thể của doanh nghiệp. Để cải thiện, bài toán từ doanh nghiệp, nhu cầu thị trường phải trở thành căn cứ xác định ưu tiên nghiên cứu. Doanh nghiệp đưa ra vấn đề và đồng tài trợ để giúp nhà khoa học định hướng công nghệ theo nhu cầu thực tế.

Khi hoàn thành nghiên cứu, một sản phẩm công nghệ sinh học có thể đạt kết quả tốt trong phòng thí nghiệm, nhưng cần được chuẩn hóa quy trình, thử nghiệm ở quy mô lớn và bảo đảm doanh nghiệp tiếp nhận, vận hành được. Đây là giai đoạn trung gian cần nguồn lực đầu tư, có thể chia sẻ giữa các bên, để đưa nghiên cứu trở thành hàng hóa.

Cùng quan điểm, PGS.TS Nguyễn Minh Tân, Trường Hóa và Khoa học sự sống thuộc Đại học Bách khoa Hà Nội, cho rằng giữa doanh nghiệp, đơn vị nghiên cứu cần có sự liên kết từ giai đoạn hình thành nhiệm vụ, tạo sản phẩm mẫu và khảo sát thị trường. Khi có phản hồi của khách hàng, các bên mới hoàn thiện giải pháp, tính toán hiệu quả và quyết định mở rộng.

Trong mối quan hệ ba nhà, bà cho rằng nhà khoa học cần chuyển từ cung cấp quy trình sang giải quyết bài toán của doanh nghiệp. Doanh nghiệp phải xác định rõ nhu cầu, còn Nhà nước hỗ trợ chia sẻ rủi ro ở giai đoạn thử nghiệm và kiểm chứng thị trường.

PGS.TS Huỳnh Thành Đạt, Phó trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương, đánh giá công nghệ sinh học là lĩnh vực liên quan đến năng lực làm chủ công nghệ, khả năng chuyển hóa tri thức thành giá trị kinh tế và sự gắn kết giữa nghiên cứu với yêu cầu phát triển đất nước. Tuy nhiên, "tiềm năng công nghệ không tự động chuyển thành giá trị kinh tế", ông nói.

PGS Đạt cho rằng giải pháp nằm ở khâu kết nối ngay từ khi xác định hướng nghiên cứu. Doanh nghiệp chủ động đặt hàng, đồng hành trong nghiên cứu; nhà khoa học quan tâm khả năng chuyển giao và nhu cầu người sử dụng. Các tổ chức trung gian, quỹ đầu tư và định chế tài chính tham gia kết nối, huy động nguồn lực.

Công nghệ sinh học và y sinh tiên tiến được xác định là một trong 10 nhóm công nghệ chiến lược của Việt Nam, với các sản phẩm ưu tiên như vaccine, chế phẩm sinh học thế hệ mới, giống cây trồng, vật nuôi và công nghệ chế biến sâu nông sản, phụ phẩm. Đây là những lĩnh vực có khả năng ứng dụng rộng, phục vụ nhu cầu chăm sóc sức khỏe, sản xuất nông nghiệp và sử dụng hiệu quả tài nguyên sinh học.

Theo số liệu từ NASTIS, quy mô kinh tế sinh học toàn cầu hiện khoảng 5.000 tỷ USD, dự báo đạt 30.000 tỷ USD vào năm 2050. Thị trường này mở ra cơ hội cho Việt Nam khai thác lợi thế về đa dạng sinh học, nguồn nguyên liệu nông nghiệp và năng lực nghiên cứu để phát triển sản phẩm có giá trị gia tăng cao.

Nghị quyết 36 của Bộ Chính trị đặt mục tiêu đến năm 2030, công nghiệp sinh học đóng góp 7% GDP, thay thế ít nhất 50% sản phẩm công nghệ sinh học nhập khẩu. Mục tiêu này đặt ra nhu cầu tăng năng lực công nghệ và thương mại hóa, xây dựng cơ chế hỗ trợ thử nghiệm, chia sẻ rủi ro và kết nối doanh nghiệp với viện trường, tạo ra sản phẩm đáp ứng nhu cầu trong nước và xuất khẩu.

Nam Nguyễn

• Startup Việt gọi vốn 3 triệu USD cho AI hỗ trợ nhà khoa học