Ông Zelensky 'tiến thoái lưỡng nan' trước sức ép từ Mỹ

Thỏa thuận diesel của ông Trump với Nga khiến Tổng thống Zelensky đứng trước tình thế "tiến không được, lùi không xong", khi lựa chọn nào cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro.

Sau nhiều tháng tiến hành chiến dịch tập kích tầm xa gây nhiều thiệt hại cho các cơ sở dầu khí trên lãnh thổ Nga, cũng như chiến dịch phản công chớp nhoáng Vivaldi ở Donetsk giúp giành lại 176 km2 lãnh thổ, Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky tràn trề hy vọng vào sự hỗ trợ của Mỹ trong nỗ lực gây sức ép với Nga trên bàn đàm phán.

Ông cuối tuần trước cử phái đoàn quan chức tới Miami, Florida để thảo luận với các đặc phái viên của Tổng thống Mỹ Donald Trump về một "lệnh ngừng bắn năng lượng" tiềm năng với Nga. Nhưng phái đoàn đã bị dội gáo nước lạnh khi ông Trump ngày 9/10 bất ngờ thông báo đạt thỏa thuận với Tổng thống Vladimir Putin, cho phép Nga bán hàng triệu tấn dầu diesel ra thị trường.

Thỏa thuận này có thể giúp Nga thu về ít nhất 4 tỷ USD. Tổng thống Zelensky lập tức phản đối, cho rằng đây là món quà cho ông Putin, và là "quyết định yếu đuối của một đối tác mạnh". Theo ông, thỏa thuận này giúp Nga có thêm nguồn tài chính cho cuộc chiến, trong khi không kèm theo bất cứ điều khoản giảm leo thang rõ ràng nào.

Ukraine sau đó tiếp tục tập kích các nhà máy lọc dầu Nga, bất chấp yêu cầu từ ông Trump rằng Kiev phải chấm dứt những đòn tấn công này.

"Nguyên nhân thực sự của cuộc chiến ở châu Âu là Nga, và chỉ riêng Nga", ông Zelensky tuyên bố ngày 11/10. "Hai bên có thể ngừng các cuộc tấn công nhằm vào cơ sở hạ tầng năng lượng ngay từ hôm nay, nhưng ông Putin không muốn làm điều đó".

Theo Politico, phát biểu của ông Zelensky cho thấy nỗi thất vọng ngày càng tăng với chính sách khó lường của ông Trump trong cuộc chiến. Tuy nhiên, Tổng thống Ukraine cũng ở thế lưỡng nan, bởi phản ứng quá cứng rắn có thể gây tổn hại quan hệ với Mỹ, còn nhượng bộ cũng chưa chắc giúp Kiev đạt được thỏa thuận hòa bình có lợi.

Tổn thất nếu đối đầu ông Trump

Tình hình hiện tại gợi lại những gì diễn ra hồi tháng 2/2025, khi ông Trump điện đàm với ông Putin để bắt đầu đàm phán hòa bình Ukraine, đồng thời gây sức ép buộc ông Zelensky nhượng bộ. Căng thẳng song phương bùng phát thành một cuộc đấu khẩu giữa ông Trump và ông Zelensky trước báo giới tại Nhà Trắng.

Mỹ sau đó đình chỉ mọi hoạt động viện trợ quân sự, ngừng chia sẻ thông tin tình báo cho Ukraine. Hai bên mất nhiều tháng để nối lại đối thoại, đạt thỏa thuận về khoáng sản và đảm bảo an ninh.

"Do đó, việc ông Zelensky bày tỏ bất bình là điều dễ hiểu, nhưng cũng tiềm ẩn rủi ro đi vào vết xe đổ", Tim Willasey-Wilsey, nhà nghiên cứu viên tại Viện Nghiên cứu Quốc phòng và An ninh Hoàng gia Anh (RUSI), nói với Politico.

Nếu tiếp tục làm mất lòng ông Trump, Tổng thống Zelensky có nguy cơ bị Mỹ chấm dứt việc cung cấp thông tin tình báo, vốn đóng vai trò rất quan trọng trong nỗ lực phòng thủ và tấn công của họ.

Cơ quan Tình báo Trung ương (CIA) cùng cộng đồng tình báo Mỹ được cho là đang cung cấp dữ liệu vệ tinh cho Ukraine, giúp họ xác định những mục tiêu sâu trong lãnh thổ Nga cũng như cách thức né tránh lưới phòng không đối phương. Một số nước châu Âu từng tìm cách thay thế vai trò tình báo của Mỹ, nhưng chưa thể sánh với Washington về năng lực này.

Nếu CIA cắt nguồn thông tin tình báo vệ tinh, các UAV tầm xa của Ukraine nhiều khả năng sẽ không thể nhắm mục tiêu một cách chính xác vào nhà máy lọc dầu hay hạ tầng năng lượng quan trọng của Nga.

Rủi ro tiếp theo với ông Zelensky liên quan năng lực phòng không. Các tổ hợp Patriot do Mỹ sản xuất đang là vũ khí duy nhất giúp Ukraine đối phó tên lửa siêu vượt âm Kinzhal và đạn đạo Iskander-M của Nga. Tuy nhiên, Ukraine đang cạn dần kho tên lửa đánh chặn PAC-3 dành cho Patriot.

Ukraine gần đây đang xin Mỹ cấp phép để tự sản xuất PAC-3 nhằm bù đắp thiếu hụt nguồn cung. Lực lượng phòng không Ukraine cũng dựa vào thông tin cảnh báo sớm từ các đối tác, trong đó có Mỹ, để phát hiện và đối phó với tên lửa Nga đang bay tới. Căng thẳng song phương có thể đẩy nỗ lực này đi vào ngõ cụt và Ukraine sẽ bó tay hoàn toàn trước các cuộc tập kích tên lửa của Nga.

Kiev dường như đã bắt đầu nếm trải hệ quả. Bộ tư lệnh không quân Ukraine hôm nay cho hay họ đã không nhận được bất cứ thông tin nào từ đối tác khi Nga khai hỏa tên lửa đạn đạo tập kích Kiev trong hai đêm liên tiếp.

Ukraine còn đối mặt nguy cơ gián đoạn nguồn cung vũ khí Mỹ thông qua cơ chế Danh mục nhu cầu ưu tiên của Ukraine (PURL) của NATO. Theo cơ chế này, các đồng minh châu Âu chi tiền mua vũ khí Mỹ cho Ukraine. Giới chức Mỹ được cho là đã cảnh báo các đối tác châu Âu rằng họ có thể dừng cung cấp vũ khí theo PURL nếu Ukraine không dừng tập kích nhà máy lọc dầu Nga.

Ông Trump cũng có thể gây sức ép với tỷ phú Elon Musk để ngừng cung cấp dịch vụ Starlink, hệ thống liên lạc vệ tinh mà quân đội Ukraine phụ thuộc đáng kể.

Willasey-Wilsey cho rằng ông Zelensky dường như đang dự đoán vị thế của ông Trump sẽ suy yếu sau cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ vào tháng 11, nhất là khi một số nghị sĩ Cộng hòa đã bắt đầu bất đồng về thỏa thuận dầu diesel.

Tuy nhiên, chuyên gia này cảnh báo ngay cả khi phe Cộng hòa mất kiểm soát lưỡng viện quốc hội, ông Trump vẫn có toàn quyền quyết định về mức độ hỗ trợ quân sự, tình báo cho Ukraine. "Nếu đánh giá thấp khả năng này, ông Zelensky có thể trả giá đắt", Willasey-Wilsey nhận định.

Nhưng nếu Tổng thống Ukraine nhượng bộ trước sức ép từ ông Trump và chấp nhận ngừng tập kích các nhà máy lọc dầu Nga, cái giá mà Kiev phải hứng chịu cũng đắt không kém.

'Lợi bất cập hại'

Tổng thống Mỹ yêu cầu Ukraine tuân thủ thỏa thuận mà ông mô tả là "lệnh ngừng bắn năng lượng" với Nga. Tuy nhiên, lệnh ngừng bắn này chỉ áp dụng với các nhà máy lọc dầu, đồng nghĩa Nga vẫn có thể tiếp tục tấn công các nhà máy điện và trạm biến áp của Ukraine.

Nếu Ukraine dừng tập kích còn Nga vẫn tiếp tục tấn công, Kiev có nguy cơ mất một đòn bẩy đối với Moskva, từ đó giảm lợi thế trên bàn đàm phán. Đây là điều mà ông Zelensky khó chấp nhận, bởi lập trường của ông là Ukraine sẽ không từ bỏ công cụ gây sức ép quân sự mà không nhận được nhượng bộ tương ứng.

Ivanna Klympush-Tsintsadze, nghị sĩ đối lập ở Ukraine, nói bà chưa thấy có dấu hiệu nào cho thấy Tổng thống Putin sẵn sàng chấm dứt chiến sự hoặc đồng ý ngừng bắn trong tương lai gần.

"Những thỏa thuận mà các nhà đàm phán Mỹ và Nga thảo luận có nguy cơ dẫn đến việc Ukraine phải chấp nhận các điều kiện khiến nước này đánh mất vị thế một quốc gia độc lập, có chủ quyền", bà Klympush-Tsintsadze nói.

Ngoài ra, nhượng bộ cũng chưa chắc giúp ông Zelensky tránh được sức ép chính trị từ ông Trump. Sau khi Tổng thống Ukraine phản đối thỏa thuận dầu diesel, Tổng thống Mỹ đã công khai kêu gọi Ukraine thay lãnh đạo.

"Tôi cho rằng Ukraine nên có một lãnh đạo mới, người có thể đạt được thỏa thuận. Tổng thống Zelensky đáng lẽ có thể đạt được nhiều thỏa thuận, nhưng vì lý do nào đó, ông ấy lại chưa bao giờ làm vậy", ông Trump nói.

Sức ép này khiến Tổng thống Zelensky đứng trước tình thế rất khó khăn, khi tỷ lệ ủng hộ ông gần đây suy giảm sau các bê bối tham nhũng liên quan đến một số cố vấn thân cận, cũng như quyết định sa thải bộ trưởng quốc phòng Mykhailo Fedorov gây nhiều bất bình.

Theo khảo sát do tổ chức nghiên cứu Rating Group của Ukraine công bố vào giữa tuần trước, gần 23% số người tham gia khảo sát ủng hộ ông Zelensky, thấp hơn rất nhiều so với giai đoạn đầu chiến sự.

Tuy nhiên, nếu xử lý tốt cuộc khủng hoảng này, sức ép từ ông Trump có thể lại là động lực củng cố vị thế của Tổng thống Ukraine, theo nghị sĩ Ukraine đối lập Mykola Knyazhitskiy.

"Không ai vận động cho ông Zelensky tốt bằng ông Trump", ông Knyazhitskiy nói. "Sau mỗi lần xảy ra xung đột như vậy, tỷ lệ ủng hộ ông Zelensky đều tăng, cả ở Ukraine lẫn trong số các đồng minh của chúng tôi, đặc biệt là tại châu Âu".

Cựu tổng thống Ukraine Petro Poroshenko, đối thủ chính trị lâu năm của ông Zelensky, cũng lên tiếng bảo vệ Tổng thống đương nhiệm, cho rằng Ukraine chưa cần một lãnh đạo mới.

"Với tôi, câu hỏi then chốt rất đơn giản: Chúng ta đã tiến gần hơn đến một lệnh ngừng bắn toàn diện và vô điều kiện hay chưa? Đó là tiêu chí duy nhất để đánh giá bất kỳ bước đi nào", ông Poroshenko nói.

Như Tâm (Theo Politico, Telegraph, Reuters)