Arteta và Arsenal không ngừng tiến hóa

Sau khi đã trút bỏ được gánh nặng của việc ba năm liền về nhì ở Ngoại hạng Anh để bước lên đỉnh vinh quang, 2026-2027 hứa hẹn sẽ là mùa giải chứng kiến một sự chuyển hóa về mặt lối chơi và tính thẩm mỹ của thầy trò Mikel Arteta.

Một Arsenal nhàm chán và tìm cách định đoạt những cuộc đấu giằng co với cách biệt suýt soát để hiện thực hóa khát vọng vô địch. Đó đã luôn là góc nhìn của dư luận trung lập trong vài năm gần đây. Song giữa thực tế và quan điểm thường tồn tại một độ chênh lớn.

Chuyến hành quân đến Villa Park cho trận cầu muộn nhất vòng 2 Ngoại hạng Anh 2026-2027 sẽ chính thức đưa Arteta vào một "CLB" đặc biệt. Ông sẽ gia nhập hàng ngũ những nhà cầm quân từng dẫn dắt 250 trận thuộc giải đấu cao nhất nước Anh ở một đội bóng, ngồi chung mâm với những Arsene Wenger (828 trận), Sir Alex Ferguson (810), David Moyes (485), Pep Guardiola (380), Jurgen Klopp (334), Joe Kinnear (278), Harry Redknapp (269), Alan Curbishley (266) và Sean Dyche (258).

HLV 44 tuổi hiện là vị thuyền trưởng tại vị lâu nhất trong số 92 đội bóng thuộc Ngoại hạng Anh và EFL (các CLB chuyên nghiệp Anh lẫn xứ Wales ở giải hạng Nhất, Hai và Ba), với 6 năm 248 ngày, bỏ xa người xếp thứ hai là Nigel Clough của đội hạng Ba Mansfield Town gần một năm. Arteta đã không ngừng thay đổi như một con tắc kè hoa, liên tục tiến hóa. Và dường như, đây mới chỉ là giai đoạn đầu của một bước chuyển mình tiếp theo cho cá nhân ông lẫn nền bóng đá nói chung.

Thuở mới tiếp quản Arsenal vào tháng 12/2019, HLV xứ Basque này đặt mục tiêu tối thượng là vận hành thông qua hệ thống 4-3-3 với thiên hướng tấn công. Nhưng ông đã phải thỏa hiệp, chuyển sang sơ đồ ba trung vệ để đội bóng trở nên thực dụng hơn, qua đó đưa "Pháo Thủ" đến chức vô địch Cup FA chỉ sau 8 tháng cầm quân vào tháng 8/2020.

Arteta đã trung thành với hệ thống đó quá lâu, sang tận mùa giải kế tiếp 2020-2021, khiến lối chơi của Arsenal trở nên dễ bị bắt bài. Phải đến khi Emile Smith Rowe được xếp đá trong vai trò số 10 ở trận gặp Chelsea vào ngày lễ Boxing Day, một làn gió mới được thổi vào đội chủ sân Emirates.

Đến năm 2021, việc chiêu mộ 6 tân binh từ 23 tuổi trở xuống đã đặt nền móng cho một tập thể cùng nhau trưởng thành và cùng gặt hái thành công. Mầm mống cho thứ bóng đá hay nhất dưới thời Arteta được gieo từ đầu năm 2022, rồi nở rộ với các bản hợp đồng Gabriel Jesus và Oleksandr Zinchenko – cả hai đều đến từ đối thủ, nhà vô địch ngày ấy là Man City.

Sau khi cạnh tranh sòng phẳng với "The Citizens" năm 2023 để rồi gục ngã 1-4 tại Etihad trong giai đoạn nước rút, Arteta từng chia sẻ: "Chúng tôi đã phải mất một thời gian mới vượt qua được nỗi đau sau những gì diễn ra ở Etihad, nhưng chúng tôi không chấp nhận điều đó, phải thừa nhận rằng vào ngày hôm ấy, khi họ nâng trận đấu lên một trình độ mới, chúng tôi đã không thể chạm tới nổi".

Để thu hẹp khoảng cách, Arteta quyết định đội hình phải trở nên lỳ lợm và thể chất hơn. Và rồi, Declan Rice, Kai Havertz cùng Jurrien Timber cập bến. Sự xuất hiện của thủ thành David Raya mùa hè năm 2024 cũng cho thấy nỗi ám ảnh của ông trong việc nhìn xa trông rộng. Qua từng năm, Arteta đều nhận diện vấn đề và tìm ra lời giải, dù cái giá phải trả đôi khi là tước đi nhu cầu được thưởng thức và giải trí của các khán giả trung lập. Bởi nhiệm vụ của ông không phải là làm hài lòng người xem, mà là thắng trận.

Nếu nhìn lối chơi của Arsenal trong hai mùa giải qua dưới góc độ của một tập thể luôn phải tìm cách thích nghi liên tục, đối phó với bão chấn thương càn quét lực lượng, mọi thứ trở nên hợp lý hơn rất nhiều. Nhất là khi so sánh với thứ bóng đá cống hiến họ từng phô diễn trong giai đoạn 2021–2024.

"Vấn đề là chơi thứ bóng đá tốt nhất có thể và đáp ứng đúng những gì trận đấu yêu cầu", Arteta từng phát biểu, khi phân tích sâu về xu hướng áp dụng của chiến thuật kèm người một - một vốn được khởi xướng bởi Newcastle thời Eddie Howe ở Ngoại hạng Anh từ tháng 1/2023. Chính dòng chảy này buộc ông phải điều chỉnh lối chơi của Arsenal ở giải quốc nội.

Tuy nhiên, ĐKVĐ nước Anh đã khởi đầu mùa giải 2026-2027 bằng một bộ mặt thanh thoát, uyển chuyển trong hai trận đầu tiên: trước Man City tại Siêu cup Anh và trước tân binh Coventry ở giải VĐQG. Phải chăng đây chính là tín hiệu hé lộ bước tiến hóa tiếp theo dưới thời Arteta?

Arteta có thể là người kín tiếng về tình hình lực lượng trong các cuộc họp báo hay phỏng vấn, nhưng thỉnh thoảng ông vẫn để lộ những suy nghĩ về xu thế phát triển của bóng đá đương thời. Góc nhìn thú vị nhất trong tư duy bóng đá của nhà cầm quân 44 tuổi là vào tháng 1 năm nay.

Bấy giờ, tham gia phỏng vấn trong chương trình truyền hình Tây Ban Nha Universo Valdano với triết gia bóng đá Jorge Valdano, Arteta chia sẻ: "Tôi nghĩ sẽ có một bước chuyển dịch về trường phái khác. Kế hoạch trận đấu, cấu trúc vĩ mô, cách luân chuyển bóng hay vị trí cầu thủ trên sân không còn là yếu tố quyết định. Ngày nay, bạn phụ thuộc vào một cá nhân có khả năng định đoạt trận đấu. Đó là sự khác biệt. Tương tự trong tennis vậy, nơi các tay vợt đánh 5 set trong 5 giờ đồng hồ, nhưng kết cục lại được quyết định chỉ bởi 3 game đấu".

"Tôi đang nói về nguồn cảm hứng, tức làm sao để các cầu thủ dám dừng việc thi đấu an toàn nhằm tránh sai lầm hay rập khuôn theo cấu trúc", Arteta giải thích. "Mọi thứ cần mượt mà hơn, tạo ra sự biến ảo mang tính hỗn loạn. Tư duy muốn chơi như cờ vua giờ đã cũ. Ngày nay, ai cũng chuẩn bị sẵn nước đi tiếp theo, nhưng khi cơ hội đến, bạn phải chớp lấy. Phải thay đổi chiến lược và có khả năng ứng biến linh hoạt".

Ý thứ hai trong câu trả lời của Arteta chính là cách Arsenal từng chơi, trước khi các đối thủ ở Ngoại hạng Anh bắt đầu thích ứng và dần chọn lùi sâu phòng ngự chống lại họ.

Gần đây, ông cảm thấy những ví dụ điển hình nhất cho thứ bóng đá truyền cảm hứng và biến hóa đó đến từ PSG và Barca ở Champions League. Arteta xem Barca là đội bóng chơi cống hiến nhất châu Âu, đồng thời nhắc đến trận bán kết lượt đi nghẹt thở hòa 5-4 giữa PSG và Bayern Munich như "điều chưa có tiền lệ". HLV sinh năm 1982 cũng từng đề cao đến sự khác biệt trong chất lượng cá nhân trên hàng công của PSG, sau khi để thua chính đối thủ này ở trận chung kết.

Nhìn vào nhà ĐKVĐ châu Âu, một khía cạnh trong lối chơi của PSG dưới thời Luis Enrique chính là sự giải phóng năng lực của từng cá nhân trên khắp mặt sân, mộ sự tự do trong khuôn khổ. Các tiền đạo cánh đôi khi sẽ dạt sang cùng một hành lang để tập trung quân số chơi gần bóng, các tiền vệ liên tục hoán đổi vị trí nhằm thoát kèm người và mở ra góc chuyền bóng, trong khi các hậu vệ biên được phép lao lên tham gia tấn công hết tốc lực ở cả nách trung lộ lẫn dọc biên.

Mùa trước, Arteta từng ngỡ ngàng trước sự thay đổi chóng mặt của bóng đá kể từ cuộc đua vô địch đầu tiên của họ dưới thời ông năm 2022 cho đến nay. Nói một cách đơn giản, cách một số đội hóa giải lối chơi của Arsenal đã trở thành tham chiếu để thêm nhiều đội khác nữa học theo. Từ đó, Arteta buộc phải đưa ra lời đáp trả tương ứng.

Trong quá khứ, việc Antonio Conte sử dụng sơ đồ ba trung vệ ở Chelsea mùa 2016-2017 đã mang đến một xu hướng cho nhiều đội bóng khác. Ý tưởng của HLV người Italy đến sau trận thua chính Arsenal 0-3 vào tháng 9/2016, từ đó mở ra chuỗi 13 trận thắng liên tiếp làm tiền đề cho chức vô địch Ngoại hạng Anh. Trong phần còn lại của mùa đó, các đội bóng khắp giải đấu đã ồ ạt học theo hệ thống 3 trung vệ, tìm cách khai thác sức mạnh của những biên thủ (wingback) hòng cứu vãn tình thế của chính mình.

Những thay đổi trong luật thi đấu ở Ngoại hạng Anh nhằm mục đích đẩy cao tốc độ trận đấu cũng sẽ buộc Arsenal lẫn các đội phải ứng biến theo. Chúng bao gồm đếm ngược thời gian thực hiện quả phát bóng lên và ném biên, giới hạn thời gian thay người và siết chặt các hành vi câu giờ chiến thuật. Những đội biết tận dụng các quy định mới này để đưa bóng nhập cuộc nhanh hơn có thể mang đến làn gió mới cho giải đấu, đặc biệt là sau một mùa giải mà xu hướng chung là lạm dụng quá nhiều thời gian cho các tình huống cố định.

Sẽ cần thời gian để các xu hướng mới được phơi bày hoàn toàn trên khắp Ngoại hạng Anh. Và khi đó, Arsenal của Arteta rất có thể sẽ là một tập thể khắc họa cho một dòng chảy mới.

Hoàng Thông tổng hợp