'Sụp đổ sông băng có thể tái diễn thảm họa lũ quét Nepal'

Các chuyên gia cảnh báo lũ quét bắt nguồn từ sự sụp đổ sông băng như thảm họa hôm 26/8 ở Nepal có thể xuất hiện với tần suất và cường độ gia tăng trong tương lai.

Theo AP, trận lũ quét tử thần khiến gần 360 người thiệt mạng ở Nepal hôm 26/8 có thể do một mảng lớn sông băng vỡ ra và tạm thời chắn ngang sông Lhende, khiến nước bị dồn lại và ồ ạt chảy xuống hạ lưu sau đó vài giờ. Cục Khảo sát Địa chất Mỹ (USGS) cùng ngày ghi nhận sông băng sụp đổ gây ra rung chấn cường độ 5,2 độ, kéo theo mảnh vỡ rơi thẳng xuống thung lũng bên dưới, dựa trên dữ liệu từ các trạm địa chấn gần đó, sóng địa chấn chu kỳ dài và ảnh vệ tinh. Jakob Steiner, nhà khoa học địa chất tại Đại học Graz ở Áo, cho biết khối băng vỡ ra khỏi sông băng và rơi từ độ cao lớn giống như bom nổ.

Jon Tunnicliffe, nhà nghiên cứu thủy văn ở Đại học Auckland tại New Zealand, cảnh báo trong những sự kiện như lũ quét tại biên giới Nepal - Trung Quốc, nguy hiểm không nhất thiết kết thúc sau khi đợt tràn đầu tiên qua đi. Thay vào đó, vật liệu lắng đọng sau lũ có thể nâng cao lòng sông, chuyển hướng dòng chảy và tạo ra đập tạm thời mới, tạo thành hiểm họa tiếp theo trong nhiều ngày, tuần hoặc thậm chí nhiều năm sau đó. Chia sẻ với Live Science, Basanta Raj Adhikari, giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Thảm họa tại Đại học Tribhuvan của Nepal, cũng nhấn mạnh có nguy cơ xảy ra "đợt lũ thứ hai và thứ ba" trong vài ngày tới.

Giới khoa học nhấn mạnh còn quá sớm để liên hệ trực tiếp giữa biến đổi khí hậu và thảm họa lũ quét ở Nepal. Tuy nhiên, họ cho rằng khi nhiệt độ Trái Đất tăng lên do hoạt động của con người như đốt dầu khí và than đá, khả năng xảy ra thiên tai tương tự đang tăng lên, đặc biệt trên dãy Himalaya đang ấm lên nhanh hơn nhiều khu vực khác trên thế giới.

Theo Steiner, khu vực này có lịch sử xảy ra những hiểm họa miền núi với sức tàn phá lớn. Năm ngoái, lũ lụt bắt nguồn từ hồ sông băng quét qua cùng thung lũng trong khi một vụ lở đá và băng xảy ra ở nơi khác vào năm 2024. Vùng Langtang rộng hơn cũng từng trải qua nhiều trận lở tuyết trong động đất năm 2015 ở Nepal.

 

 

Sự kết hợp tử thần trong thảm họa lũ quét tàn phá biên giới Nepal

Các nhà khoa học khí hậu cho biết dãy Hindu Kush Himalaya đang ấm lên nhanh chóng, gây ra những thay đổi lớn đối với sông băng, lớp tuyết phủ, tầng đất đóng băng vĩnh cửu và sườn núi. Đây là nơi chứa lượng tuyết và băng lớn nhất ngoài vùng cực. Hơn 63.000 sông băng trong khu vực cung cấp nước cho ít nhất 10 hệ thống sông lớn ở châu Á, hỗ trợ an ninh lương thực và sinh kế cho hàng tỷ người. Tuy nhiên, khoảng 78% diện tích sông băng, nằm ở độ cao từ 4.500 đến 6.000 m so với mực nước biển, đang có nguy cơ ấm lên.

Thập kỷ vừa qua là giai đoạn có nhiều năm nóng nhất toàn cầu trong lịch sử và năm 2024 là năm nóng nhất từng được ghi nhận. Báo cáo của Liên Hợp Quốc cho thấy từ năm 2000 đến 2019, các sông băng đã mất 267 tỷ tấn băng mỗi năm, tương đương khối lượng của 46.500 Kim tự tháp Giza. Dự báo vào năm 2100, tất cả sông băng trừ Greenland và Nam Cực sẽ mất 50% khối lượng, ngay cả khi tốc độ ấm lên toàn cầu bị giới hạn ở mức 1,5 độ C.

Một nhóm nghiên cứu ở Kathmandu phát hiện sông băng trên những ngọn núi tại đây đang tan chảy với tốc độ gia tăng, tăng gấp đôi từ năm 2000. Sông băng tan chảy có thể cung cấp nước và mở rộng hồ băng, làm tăng khả năng xảy ra lũ lụt đột ngột. Khi sông băng thu hẹp, đá núi trước đây được cách nhiệt bởi băng dễ bị ảnh hưởng bởi nhiệt độ ấm hơn, mưa và quá trình đóng băng - tan chảy lặp đi lặp lại. Tầng đất đóng băng vĩnh cửu cũng có thể tan chảy, làm suy yếu bề mặt đá và sườn núi.

"Khả năng vật chất bắt đầu rơi từ núi xuống tăng lên và những gì xảy ra trong thảm họa vừa qua sẽ trở thành điều bình thường mới", Steiner nói.

Theo National Geographic, dãy Himalaya không phải là nơi duy nhất có nguy cơ từ sông băng. Ở Na Uy, New Zealand, Iceland, Chile, những quả bom hẹn giờ ẩn dưới lớp băng trên các đỉnh núi cao nhất. Tùy vào vị trí, sông băng sụp đổ có thể gây ra từ lũ quét đột ngột đến siêu sóng thần cao ngang tòa nhà chọc trời.

Tháng 5/2025, một phần lớn sông băng Birch ở thung lũng Lötschen thuộc dãy Alps Thụy Sĩ bị gãy, tạo ra trận lở đá - băng khiến 20 triệu tấn mảnh vỡ bao phủ hầu hết làng Blatten. Năm 2023, một trận lở đá - băng khổng lồ ở phía đông Greenland trút xuống vịnh hẹp bên dưới, hình thành những cơn sóng cao gần 200 m phá hủy vách đá bên vịnh.

Dãy Andes, đặc biệt là vùng núi Cordillera Blanca ở Peru, trải qua nhiều trận lũ tràn từ hồ sông băng từ thập niên 1940, một phần do các sông băng trong vùng nằm ở độ cao thấp, chịu ảnh hưởng của nhiệt độ gia tăng sớm và nhanh hơn.

Kristen Cook, nhà địa mạo học tại Đại học Grenoble Alpes ở Pháp, dự đoán trong vài thập kỷ tới, nếu nhiệt độ khí quyển và đại dương trên Trái Đất không ngừng tăng lên, nguy cơ từ sông băng sẽ tăng theo cả về tuần suất và cường độ. "Chúng tôi dự đoán sẽ có nhiều bất ổn hơn ở vùng núi cao. Thảm họa ở Nepal là sự kiện cực kỳ lớn nhưng những vụ sụp đổ nhỏ hơn chắc chắn sẽ tiếp tục xảy ra", Cook cho biết.

Theo Adhikari, việc giám sát vệ tinh các sông băng, hồ và sườn núi cần được kết hợp với giám sát địa chấn, trạm đo sông và hệ thống cảnh báo có khả năng phát hiện lũ tràn. Nhà chức trách cũng cần lên kế hoạch cho cơ sở hạ tầng, di tản và kiểm soát sử dụng đất để phòng tránh nguy cơ thảm họa trong tương lai.

An Khang tổng hợp