Vì sao nhiều phụ nữ Nhật xin ly hôn với chồng đã mất?

Không muốn tiếp tục chăm sóc cha mẹ chồng và gánh bổn phận làm dâu, nhiều phụ nữ Nhật nộp đơn xin ly hôn với người chồng đã qua đời.

Tại Nhật Bản, khi vợ hoặc chồng qua đời, quan hệ pháp lý giữa người còn sống với gia đình bên kia không tự động chấm dứt. Muốn cắt ràng buộc với cha mẹ, anh chị em của người đã khuất, họ phải nộp đơn cho chính quyền địa phương. Thủ tục này thường được gọi là shigo rikon, nghĩa là "ly hôn sau khi chết".

Tờ Nikkei dẫn trường hợp một góa phụ Nhật ở độ tuổi 40 làm thủ tục sau khi người chồng qua đời. Cha mẹ chồng cô đều đã ngoài 80 và mắc chứng sa sút trí tuệ. Lo sau này phải chịu trách nhiệm chăm sóc hai người, cô quyết định chấm dứt quan hệ pháp lý với nhà chồng.

Số hồ sơ dạng này tại Nhật tăng ba năm liên tiếp, đạt 4.027 trường hợp vào năm 2024. Con số từng lên mức cao nhất 4.895 trường hợp năm 2017, sau đó giảm đến năm 2021 rồi quay đầu đi lên.

Số đơn xin chấm dứt quan hệ với gia đình người đã khuất tại Nhật Bản tăng năm thứ ba liên tiếp, đạt 4.027 trường hợp vào năm 2025. Thống kê không phân loại người nộp theo giới, song các trường hợp được truyền thông ghi nhận chủ yếu là góa phụ muốn cắt ràng buộc với nhà chồng.

Người làm thủ tục không cần sự đồng ý của gia đình vợ (chồng) và chính quyền cũng không thông báo cho họ. Đơn có thể được nộp bất cứ lúc nào sau khi người bạn đời chết, không bị giới hạn thời gian.

Thủ tục chỉ xóa quan hệ với người thân của người đã khuất, không làm thay đổi họ tên, quyền thừa kế hay trợ cấp. Nếu muốn trở lại họ trước khi kết hôn, người nộp phải làm thêm một thủ tục khác.

Nguyên nhân khiến nhiều góa phụ đi đến quyết định này là áp lực phải tiếp tục làm tròn vai con dâu sau khi chồng mất, từ phụng dưỡng cha mẹ chồng, duy trì quan hệ họ hàng đến lo nghi lễ và phần mộ gia đình.

Những kỳ vọng này bắt nguồn từ hệ thống ie, được luật hóa tại Nhật Bản năm 1898. Gia đình khi đó được xem là một dòng họ nối tiếp qua nhiều thế hệ. Con trai trưởng thừa kế họ, tài sản và vị trí đứng đầu, đồng thời có trách nhiệm phụng dưỡng cha mẹ.

Phụ nữ kết hôn được xem là gia nhập nhà chồng. Ngoài chăm con và quán xuyến nhà cửa, họ còn hỗ trợ công việc chung, chăm sóc người già và duy trì các nghi lễ thờ cúng tổ tiên.

Hệ thống ie bị bãi bỏ năm 1947 nhưng ảnh hưởng vẫn còn trong một bộ phận thế hệ cao tuổi. Quan niệm phụ nữ lấy chồng thì trở thành người của nhà chồng khiến bổn phận làm dâu đôi khi tiếp tục ngay cả khi chồng đã qua đời.

Tờ Nippon từng ghi nhận một phụ nữ ngoài 50 tuổi sống cùng mẹ chồng khoảng 30 năm. Sau khi chồng mất, bà tiếp tục trả khoản vay mua nhà, còn mẹ chồng không đóng góp chi phí sinh hoạt dù có lương hưu. Cuối cùng, bà nộp đơn chấm dứt quan hệ.

Một góa phụ khác tiếp quản cơ sở kinh doanh của nhà chồng, nuôi hai con và quán xuyến gia đình sau khi chồng mất. Bị mẹ chồng thường xuyên chỉ trích và cảm thấy mình bị đổ lỗi cho cái chết của ông, cô quyết định cắt quan hệ pháp lý sau hai năm cân nhắc.

Trong thập niên 2010, "ly hôn sau khi chết" chủ yếu là cách phụ nữ phản đối quan niệm gia trưởng hoặc đoạn tuyệt với nhà chồng không hòa thuận. Gần đây, nhiều người lựa chọn thủ tục này vì lo gánh nặng thời gian và chi phí phụng dưỡng cha mẹ chồng.

Đồng thời, xu hướng diễn ra khi dân số Nhật Bản già hóa nhanh. Thế hệ bùng nổ dân số, gồm những người sinh từ năm 1947 đến 1949, đang bước vào cuối tuổi 70. Năm 2024, nước này có khoảng 20,69 triệu người từ 75 tuổi trở lên.

Cùng lúc, mô hình nhiều thế hệ sống chung ngày càng thu hẹp và phụ nữ tham gia thị trường lao động nhiều hơn. Việc nghỉ làm để chăm sóc cha mẹ chồng vì thế trở nên khó khăn cả về tài chính lẫn tinh thần.

Ngọc Ngân (Theo Japan Times, Korea Times, Nippon)