Mỹ - Iran ngày 14/6 thông báo đã đạt thỏa thuận nhằm chấm dứt hơn ba tháng giao tranh. Đây được coi là kết quả "lịch sử" sau tiến trình đàm phán không ngừng nghỉ dưới sự trung gian của Pakistan và một số nước Trung Đông.

Các quan chức Mỹ cho biết thỏa thuận từng đứng trước nguy cơ đổ vỡ vào đầu ngày hôm đó, sau khi Israel tiến hành cuộc không kích vào khu ngoại ô phía nam Beirut, thủ đô của Lebanon. Khi Iran chuẩn bị tung đòn trả đũa, ông Trump đã công khai chỉ trích Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu vì đe dọa đến tiến trình đàm phán.

Theo Thứ trưởng Ngoại giao Iran Kazem Gharibabadi, sau hơn 14 giờ đàm phán căng thẳng sau đó, phía Iran cuối cùng đã chấp nhận thỏa thuận. Họ cho biết Mỹ đã đưa ra những nhượng bộ vào phút chót để đổi lấy điều này, bao gồm việc đẩy nhanh tiến trình chấm dứt phong tỏa cảng biển.

Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif cho hay thỏa thuận sẽ được ký tại Thụy Sĩ vào ngày 19/6. Bản ghi nhớ này dường như không chỉ dừng lại ở một lệnh ngừng bắn, nhưng vẫn chưa hẳn là thỏa thuận hòa bình toàn diện.

Hai bên chưa công bố thông tin chi tiết của thỏa thuận, nhưng một số điều khoản chính có thể được rút ra dựa trên những gì ông Trump đăng tải trên mạng xã hội, những tuyên bố từ truyền thông nhà nước Iran hoặc xác nhận từ phía Pakistan.

Thỏa thuận gồm những gì?

Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif xác nhận trong một bài đăng trên mạng xã hội rằng cả Mỹ và Iran đã tuyên bố "chấm dứt ngay lập tức và vĩnh viễn" các hoạt động quân sự trên mọi mặt trận, bao gồm cả ở Lebanon. Việc chấm dứt xung đột giữa Israel và Hezbollah, nhóm vũ trang do Tehran hậu thuẫn ở Lebanon, vốn là yêu cầu cốt lõi của Iran.

Hãng tin Mehr của Iran cũng đưa nội dung tương tự, nhưng thêm rằng Mỹ cam kết không can thiệp vào công việc nội bộ của Iran và tôn trọng chủ quyền của Cộng hòa Hồi giáo này.

Reuters cho hay thỏa thuận này sẽ mở cửa trở lại eo biển Hormuz, chấm dứt cả các cuộc tấn công của Iran vào tàu thuyền và cả lệnh phong tỏa của Mỹ đối với các cảng của Iran.

Trong bài đăng trên mạng xã hội, ông Trump xác nhận đồng ý chấm dứt lệnh phong tỏa đường biển của Mỹ đối với các cảng của Iran, đổi lại Tehran phải mở lại eo biển Hormuz và tiếp tục ngừng giao tranh.

Ông cho biết tàu thuyền sẽ qua lại eo biển "miễn phí" sau khi thỏa thuận được ký kết, cho thấy Iran dường như đã từ bỏ lập trường trước đó là thu phí các tàu thương mại đi qua đây.

Tuy nhiên, theo thông tin mà Mehr đăng tải, eo biển này sẽ được mở cửa theo "sự sắp xếp của Iran". Hiện chưa rõ sự khác biệt này sẽ có tác động thế nào đối với tàu thuyền đi qua Hormuz.

Tuyến hàng hải này vốn vận chuyển 20% lượng dầu khí trên thế giới trước khi bị Tehran kiểm soát chặt chẽ bằng cách đe dọa tàu thuyền đi qua, khiến giá dầu và nhiên liệu tăng vọt trên toàn cầu.

Phát biểu trên đài truyền hình quốc gia hôm 12/6, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi cho biết quá trình chấm dứt chiến tranh sẽ gồm hai giai đoạn. Giai đoạn đầu tiên là ký kết bản ghi nhớ giữa Tehran và Washington, và giai đoạn thứ hai hướng tới một thỏa thuận hòa bình lâu dài.

"Vấn đề hạt nhân được để lại cho vòng đàm phán thứ hai và một thỏa thuận cuối cùng", ông Araghchi nói.

Hai bên dự kiến có 60 ngày cho giai đoạn đàm phán kỹ thuật tiếp theo. Theo Mehr, các cuộc thảo luận sẽ chỉ giới hạn ở số phận của kho uranium đã làm giàu, các hoạt động làm giàu uranium, việc dỡ bỏ lệnh trừng phạt và tái thiết kinh tế. Chương trình tên lửa của Iran và sự hỗ trợ dành cho các nhóm vũ trang thuộc "Trục Kháng chiến" sẽ bị loại trừ khỏi chương trình nghị sự.

Về mặt kinh tế, bản dự thảo được cho là kêu gọi đình chỉ các lệnh trừng phạt đối với dầu mỏ, các sản phẩm hóa dầu và các mặt hàng xuất khẩu liên quan của Iran, cho phép Tehran toàn quyền tiếp cận nguồn doanh thu có được từ đó. Nó cũng bao gồm yêu cầu Mỹ và các đồng minh phải trình các kế hoạch tái thiết trị giá ít nhất 300 tỷ USD cho Iran.

Trong thời gian đàm phán, Mỹ được cho là sẽ kiềm chế việc triển khai thêm lực lượng đến Trung Đông hoặc áp đặt lệnh trừng phạt mới với Iran.

Bản ghi nhớ yêu cầu Mỹ giải phóng một nửa trong số 24 tỷ USD tài sản bị đóng băng của Iran trước khi các cuộc đàm phán chi tiết được tiếp tục. Mỹ chưa bình luận về thông tin này.

Trong một tuyên bố chung, Anh, Pháp, Đức và Italy cho biết họ sẵn sàng dỡ bỏ "các lệnh trừng phạt liên quan" đối với Iran nếu nước này có "những bước đi rõ ràng, có thể kiểm chứng" hướng tới việc chấm dứt chương trình hạt nhân.

Khung đàm phán về chương trình hạt nhân Iran

Theo các quan chức và nhà ngoại giao Mỹ, có bốn điểm đàm phán chính trong thỏa thuận hạt nhân giữa Washington và Tehran. Đầu tiên là đình chỉ làm giàu uranium trong thời gian dài.

Mỹ trong nhiều tháng qua yêu cầu Iran phải đồng ý không tiến hành bất kỳ hoạt động làm giàu uranium nào trong ít nhất 20 năm. Phía Iran đã phản hồi bằng đề xuất tạm dừng trong 10 năm, nhưng các quan chức Mỹ tin rằng Tehran cuối cùng sẽ chấp nhận con số 15 năm.

Hai là pha loãng hoặc "làm giảm nồng độ" kho dự trữ uranium đã làm giàu hiện tại của Iran. Việc này sẽ tiến hành với sự phối hợp của Mỹ và Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA).

Mỹ mong muốn đóng một vai trò chủ động trong việc xử lý vật liệu hạt nhân này. Trong khi đó, các quan chức Iran khẳng định Washington sẽ chỉ đóng vai trò là quan sát viên.

Phía Iran chưa lên tiếng công khai về việc liệu họ có sẵn sàng từ bỏ toàn bộ kho uranium hiện tại hay không. Nhưng nếu số uranium này được pha loãng thay vì vận chuyển ra nước ngoài, các lãnh đạo Iran có thể lập luận rằng họ vẫn giữ được quyền sở hữu số nhiên liệu đó.

Ba là Iran phải tháo dỡ ba cơ sở hạt nhân chính, gồm Natanz, Fordo và Isfahan. Mỹ đã không kích cả ba địa điểm này hồi tháng 6/2025, gây ra những thiệt hại nghiêm trọng.

Iran đã thảo luận về việc tháo dỡ hai cơ sở nhưng kiên quyết giữ lại một cơ sở hoạt động, một phần để chứng minh rằng họ không từ bỏ điều mà họ coi là "quyền làm giàu uranium".

Điều này có thể gây ra rắc rối với chính quyền ông Trump. Những người chỉ trích thỏa thuận hạt nhân với Iran thời tổng thống Barack Obama từng cho rằng thỏa thuận này đã thất bại trong việc đóng cửa Fordo, cơ sở nằm sâu dưới lòng đất, nơi mà Iran sau đó đã khôi phục lại để sản xuất uranium làm giàu.

Điểm thứ 4 trong khung thỏa thuận là Mỹ muốn các thanh sát viên quốc tế có thể tiến hành các cuộc thanh sát "đột xuất" vào bất kỳ lúc nào và ở bất kỳ nơi đâu tại Iran.

Hiện chưa rõ liệu chính phủ Iran có đồng ý với điều khoản này hay không. Nhiều cơ sở hạt nhân nằm bên trong các căn cứ quân sự của Lực lượng Vệ binh Cách mạng, nơi các thanh sát viên thường xuyên bị chặn lại ngay từ cổng.

Thứ trưởng Ngoại giao Iran hôm 14/6 ám chỉ rằng hai bên chưa đạt được đồng thuận về hầu hết các chi tiết khó khăn nhất liên quan đến vấn đề hạt nhân và có thể gác lại cho tiến trình đàm phán sau.

"Tôi có phần lo ngại khi góc nhìn của Iran về thỏa thuận này dường như khác biệt so với những gì phái đoàn đàm phán Mỹ đang tuyên bố", thượng nghị sĩ Cộng hòa Lindsey Graham viết trên mạng xã hội X.

Dù các điều khoản thỏa thuận chưa được công bố đầy đủ, chính quyền ông Trump vẫn mô tả đây là một thành công lớn. Phó tổng thống JD Vance bày tỏ hy vọng các cuộc đàm phán có thể dẫn đến việc tái định hình cục diện Trung Đông.

"Nếu người Iran tuân thủ thỏa thuận này, nó sẽ thay đổi căn bản Trung Đông trong 50 năm tới, cũng như mang lại sự thịnh vượng to lớn và giúp hạ giá năng lượng cho người dân Mỹ", ông nói với Fox.

Tuy nhiên, giới quan sát cũng lo ngại khả năng thỏa thuận đổ bể vì những yếu tố khó lường, trong đó có hành động của Israel hay Hezbollah. Nếu Hezbollah phóng tên lửa vào miền bắc Israel và Tel Aviv tung đòn không kích ở Lebanon để đáp trả, Iran có thể đóng cửa eo biển Hormuz một lần nữa, đẩy thỏa thuận vào bế tắc.

"Câu hỏi còn bỏ ngỏ là liệu ông Trump có thể kiềm chế Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu hay không, và liệu Iran có thể kiềm chế Hezbollah để đảm bảo thỏa thuận này đi đúng hướng hay không", Nader Hashemi, phó giáo sư chính trị Trung Đông và Hồi giáo tại Đại học Georgetown ở Washington, nói.

Thanh Tâm (Theo NY Times, CBC, Iran International, Washington Post)