Đơn vị được thành lập năm 1972, trong giai đoạn cuộc kháng chiến chống Mỹ bước vào thời kỳ ác liệt. Các đội viên là những thanh niên được tuyển chọn từ tỉnh Hải Hưng cũ.

Sự ra đời của Đội Thanh niên xung phong 283 gắn với yêu cầu bảo đảm tuyến vận tải chiến lược chi viện cho chiến trường miền Nam. Thời điểm đó, các tuyến vận tải trên biển liên tục bị đánh phá, nhiều tàu hàng không thể đi thẳng vào miền Nam mà phải cập cảng Gianh và cảng Nhật Lệ ở Quảng Bình để trung chuyển vũ khí, trang bị và hàng hóa lên các phương tiện vận tải đường bộ.

Theo nghị quyết của Tỉnh ủy và Tỉnh đoàn Hải Hưng ngày 12/7/1972, địa phương tuyển chọn 300 thanh niên xung phong phục vụ nhiệm vụ. Chỉ trong 3 ngày đầu tháng 8/1972, 282 thanh niên đã được tập hợp, thành lập Đội Thanh niên xung phong 283 và lên đường vào chiến trường.

Ngày 21/8/1972, đơn vị hành quân vào Quảng Bình, nhận nhiệm vụ tại khu vực bờ Bắc sông Gianh. Tại đây, các đội viên trực tiếp bốc xếp vũ khí, khí tài và hàng hóa tại cảng Gianh, phà Gianh, đảo Hòn La cùng các tàu vận tải neo đậu ngoài khơi. Đây là một trong những trọng điểm đánh phá của không quân và hải quân Mỹ.

Trong hơn một năm hoạt động, đơn vị có hơn 5 tháng làm việc giữa các đợt ném bom và pháo kích liên tiếp. Mỗi khi có báo động, các đội viên xuống hầm trú ẩn, sau đó nhanh chóng quay lại vị trí làm việc để tiếp tục bốc xếp hàng hóa. Công việc diễn ra cả ngày lẫn đêm nhằm bảo đảm nguồn tiếp tế cho chiến trường không bị gián đoạn.

Mỗi ngày, đơn vị bốc xếp hàng hóa cho 40-60 xe tải, đồng thời bảo đảm giao thông trên các tuyến đường nối từ cảng ra Quốc lộ 1A. Ngoài nhiệm vụ vận tải, các đội viên còn tham gia đào đắp hàng chục nghìn m3 đất đá, xây dựng hầm trú ẩn và hỗ trợ người dân địa phương gia cố công trình phòng tránh bom đạn.

Ngày 13/1/1973, khi lực lượng thanh niên xung phong, bộ đội và công nhân đang vận chuyển hàng hóa tại cảng Gianh, máy bay Mỹ từ Hạm đội 7 mở đợt đánh phá quy mô lớn nhằm vào khu vực cảng và trạm xá dã chiến tại thôn Quyết Thắng, xã Thanh Trạch.

Trận ném bom khiến 156 người thiệt mạng, trong đó có 33 đội viên của Đội Thanh niên xung phong 283 Hải Hưng. Đây là tổn thất lớn nhất của đơn vị trong suốt thời gian làm nhiệm vụ tại tuyến lửa Quảng Bình.

Dù chịu nhiều mất mát, hoạt động vận tải vẫn được duy trì. Đến giữa tháng 1/1973, lực lượng tham gia bốc xếp khoảng 80.000 tấn hàng quân sự phục vụ chiến trường. Sau khi Hiệp định Paris được ký kết và lệnh ngừng bắn có hiệu lực, đơn vị tiếp tục vận chuyển hàng hóa từ tàu thuyền vào kho bãi và lên xe để đưa vào miền Nam.

Cuối năm 2021, khu tưởng niệm Đại đội Thanh niên xung phong 283 tại xã Thanh Trạch, tỉnh Quảng Bình được hoàn thành nhằm tri ân những người đã hy sinh khi làm nhiệm vụ trên tuyến vận tải chiến lược năm xưa.

Sơn Hà