Cử tri California ngày 2/6 sẽ bỏ phiếu vòng bầu cử sơ bộ trong cuộc đua được đánh giá là hỗn loạn và có tác động lớn nhất nước Mỹ hiện tại, nhằm chọn hai ứng viên vào vòng cuối tranh ghế kế nhiệm Thống đốc Gavin Newsom.

Kết quả cuộc đua sẽ góp phần định hình đường hướng của bang đông dân nhất nước Mỹ, lâu nay được xem là "nơi thử nghiệm nhiều chính sách cấp tiến" và là nơi hứng chịu nhiều đòn công kích của Tổng thống Donald Trump. Người kế nhiệm Thống đốc Newsom cũng sẽ quyết định cách California ứng phó với chính quyền Trump trong những năm tới.

California loại bỏ các cuộc bầu cử sơ bộ theo đảng phái từ năm 2010 nhằm giảm bớt sự phân cực chính trị. Bang này lựa chọn phương thức "bầu cử rừng rậm", trong đó tất cả ứng viên không phân biệt đảng phái đều cùng xuất hiện trên một lá phiếu để cử tri lựa chọn.

Hai ứng viên nhận được nhiều phiếu nhất trong "bầu cử rừng rậm" sẽ đối đầu trực tiếp trong tổng tuyển cử tháng 11, bất kể họ thuộc đảng nào. Điều này đồng nghĩa cử tri California có thể sẽ phải chọn giữa hai thành viên đảng Dân chủ, hoặc hai thành viên đảng Cộng hòa trong cuộc bầu cử quyết định ghế Thống đốc.

Trong số 61 ứng viên xuất hiện trên lá phiếu năm nay, sự chú ý và nguồn lực tranh cử hiện tập trung vào một vài gương mặt có kinh nghiệm chính trị.

Hai khảo sát giữa và cuối tháng 5 cho thấy Xavier Becerra của đảng Dân chủ và Steve Hilton của đảng Cộng hòa đang dẫn đầu, mỗi người được khoảng 20% cử tri có khả năng đi bầu ủng hộ. Nhóm bám đuổi gồm Tom Steyer, Chad Bianco và Katie Porter, trong khi các ứng viên còn lại đều chưa đạt tỷ lệ ủng hộ hai chữ số.

Xavier Becerra, đảng Dân chủ

Ông Becerra có 35 năm hoạt động trong chính trường California và Washington. Ông từng làm lãnh đạo đảng Dân chủ tại Hạ viện Mỹ trước khi được bổ nhiệm chức Tổng chưởng lý California năm 2016, thay cho bà Kamala Harris, người khi đó được bầu làm thượng nghị sĩ Mỹ.

Trên cương vị này, Becerra nhiều lần kiện chính quyền Trump trong nhiệm kỳ thứ nhất, trở thành một trong những gương mặt nổi bật nhất của đảng Dân chủ trong cuộc đối đầu pháp lý với Nhà Trắng.

Ông sau đó gia nhập nội các tổng thống Joe Biden, giữ chức Bộ trưởng Y tế. Hồ sơ kinh nghiệm này là trọng tâm trong thông điệp tranh cử của Becerra, khi ông xây dựng hình ảnh một chính khách dày dạn, có khả năng điều hành California và đối phó với ông Trump.

Tuy nhiên, quá trình hoạt động của Becerra cũng kéo theo nhiều sức ép. Một số cựu quan chức chính quyền Biden chỉ trích nhiệm kỳ của ông tại Bộ Y tế. Ông cũng liên tục bị chất vấn sau khi một cựu trợ lý cấp cao bị kết tội biển thủ quỹ tranh cử của ông.

Hồi tháng 4, sau khi nghị sĩ Dân chủ Eric Swalwell, ứng viên hàng đầu vào ghế Thống đốc California, rút lui vì cáo buộc tấn công tình dục, ông Becerra nhận được sự ủng hộ của nhiều bên tại California, trong đó có các nghiệp đoàn lớn.

Steve Hilton, đảng Cộng hòa

Ông Hilton là bình luận viên bảo thủ và cựu người dẫn chương trình của Fox News, nhưng có xuất phát điểm khác thường so với nhiều chính khách Cộng hòa tại Mỹ. Sinh tại Anh, ông từng là cố vấn cấp cao của cựu thủ tướng Anh David Cameron trước khi chuyển sang Mỹ và trở thành một gương mặt truyền thông bảo thủ quen thuộc tại California.

Ông nhận được ủng hộ của ông Trump, yếu tố giúp củng cố vị thế trong nhóm cử tri Cộng hòa nhưng cũng có thể là gánh nặng tại California, bang nghiêng mạnh về đảng Dân chủ. Trong các tranh luận, ông Hilton hầu như tránh nhắc đến Tổng thống Mỹ, trừ khi bị hỏi trực tiếp.

Ông Hilton kêu gọi cử tri bầu một Thống đốc Cộng hòa để tạo đối trọng với phe Dân chủ đang chiếm ưu thế ở thành phố thủ phủ Sacramento. Trong cuộc chạy đua, ông Hilton tập trung vào sinh hoạt phí, giảm thuế, thu hẹp quy mô chính quyền. Ông cam kết miễn thuế thu nhập cho 100.000 USD đầu tiên của mỗi người dân và giảm mạnh giá xăng.

Tom Steyer, đảng Dân chủ

Ông Steyer là tỷ phú sáng lập quỹ phòng hộ tại San Francisco. Trước vòng sơ bộ, ông trở thành một trong những gương mặt xuất hiện dày đặc nhất nhờ mức chi tiêu tranh cử kỷ lục, phần lớn từ tài sản cá nhân.

Tỷ phú này chưa từng giữ chức vụ dân cử, nhưng là gương mặt quen thuộc trong chính trường Dân chủ nhờ khối tài sản lớn và vai trò nhà tài trợ cho các chiến dịch chống biến đổi khí hậu.

Steyer từng rót tiền cho chiến dịch kêu gọi luận tội tổng thống Trump trong nhiệm kỳ đầu. Ông sau đó tự tài trợ chiến dịch tranh cử trong vòng sơ bộ tổng thống của đảng Dân chủ năm 2020, nhưng rút lui sau kết quả không thuận lợi ở các bang bỏ phiếu sớm.

Trong cuộc đua vào ghế Thống đốc California, Steyer xây dựng hình ảnh một ứng viên dân túy cấp tiến, công kích ảnh hưởng của các nhóm lợi ích và doanh nghiệp lớn trong chính trị.

Thông điệp này giúp ông nhận được sự ủng hộ từ những đồng minh không thường thấy đối với một tỷ phú tài chính, trong đó có tổ chức vận động chính trị Our Revolution.

Chad Bianco, đảng Cộng hòa

Ông Bianco là Cảnh sát trưởng Hạt Riverside với sự nghiệp 30 năm trong lực lượng hành pháp. Ông tranh cử với cam kết siết kiểm soát tội phạm, xử lý tình trạng vô gia cư và tập trung nhiều vào các vấn đề trật tự xã hội.

Là người ủng hộ ông Trump mạnh mẽ, Bianco gây chú ý toàn quốc khi văn phòng của ông thu giữ 1.000 thùng tài liệu bầu cử, trong đó có hơn nửa triệu lá phiếu từ một cuộc bầu cử đặc biệt năm 2025 về tái phân chia khu vực bầu cử.

Ông nói đây là một cuộc điều tra hình sự hợp pháp, trong khi các ý kiến chỉ trích cho rằng động thái này chiều theo các thuyết âm mưu bầu cử từng được phong trào MAGA thúc đẩy.

Vụ thu giữ tài liệu đẩy ông Bianco vào cuộc đối đầu với Tổng chưởng lý Dân chủ Rob Bonta của California, đồng thời củng cố hình ảnh của ông trong nhóm cử tri Cộng hòa hoài nghi về bầu cử. Tòa án Tối cao bang hồi tháng 4 đã yêu cầu ông dừng cuộc điều tra.

Katie Porter, đảng Dân chủ

Bà Porter từng là giáo sư luật trước khi bước vào chính trường, đại diện quận Cam tại Hạ viện Mỹ trong ba nhiệm kỳ. Bà nổi tiếng với các phần chất vấn bằng bảng trắng và cách diễn giải chính sách dễ hiểu. Bà cũng nhiều lần gây chú ý khi đối đáp gay gắt với lãnh đạo doanh nghiệp trong các phiên điều trần quốc hội.

Porter dựa vào hình ảnh dân túy và chống doanh nghiệp lớn, lập luận rằng bà có thể đấu tranh cho người dân California trước các nhóm lợi ích quyền lực. Trước khi tranh cử, bà từng là giám sát viên độc lập của California trong thỏa thuận quốc gia với các ngân hàng sau khủng hoảng thế chấp năm 2008.

Năng lực về chính sách giúp bà Porter nhận được nhiều ủng hộ từ truyền thông. Tuy nhiên, bà cũng đối mặt nghi vấn về phong cách lãnh đạo. Một số video rò rỉ cho thấy bà quát mắng cấp dưới trong cuộc họp trực tuyến, dọa rời khỏi một cuộc phỏng vấn truyền hình. Bà đã xin lỗi và cam kết ứng xử tốt hơn.

Antonio Villaraigosa, đảng Dân chủ

Ông Villaraigosa là cựu thị trưởng Los Angeles và cựu chủ tịch Hạ viện California, nhưng đang gặp khó khi nỗ lực tạo đà sau hơn 10 năm rời xa chức vụ công.

Từng là nhà tổ chức công đoàn, ông trở thành thị trưởng gốc Latin đầu tiên của Los Angeles sau hơn 100 năm, lãnh đạo thành phố từ năm 2005 đến 2013.

Trong chiến dịch tranh cử, Villaraigosa nhấn mạnh kinh nghiệm điều hành Los Angeles và hoạt động tại cơ quan lập pháp bang, xây dựng hình ảnh một chính khách ôn hòa, thực dụng. Theo giới quan sát, chiến thuật này nhằm ngầm tạo khác biệt với các đối thủ Dân chủ đặt nặng thông điệp cấp tiến.

Ông có nền tảng chính trị ở miền nam California, khác với bốn nhiệm kỳ thống đốc gần nhất của Jerry Brown và Gavin Newsom, hai chính khách đều đến từ Vùng Vịnh San Francisco. Villaraigosa từng tranh cử thống đốc năm 2018 nhưng chỉ về thứ ba ở vòng sơ bộ.

Đức Trung (Theo AP, SF Chronicle, LA Times)