Năm 2014, khi một căn hộ hơn 40 m2 tại Bình Dương cách trung tâm TP HCM khoảng 15 km được chào bán với giá khoảng 450 triệu đồng, anh Nguyễn Văn Hùng quyết định xuống tiền. So với nhà trong nội đô khi đó, mức giá này chỉ bằng một phần nhỏ nhưng đủ để gia đình trẻ sở hữu nơi ở riêng.

"Khi xem nhà mẫu, tôi rất thích vì môi trường thoáng, giá phù hợp, quốc lộ 13 cũng được quy hoạch mở rộng", anh Hùng nhớ lại.

Dù làm việc ở trung tâm TP HCM, anh tin việc đi lại mỗi ngày là chấp nhận được khi hạ tầng hoàn thiện. Anh cũng từng nghĩ sẽ tìm công việc gần nhà hơn trong tương lai.

Nhưng sau hơn một thập kỷ, ngoài việc có căn hộ riêng, phần lớn sinh hoạt của gia đình vẫn gắn với trung tâm thành phố. Mỗi sáng, anh vào nội đô làm việc, vợ đưa con đi học rồi tiếp tục di chuyển vào thành phố. Chiều tối, cả nhà lại quay về Bình Dương.

"Nhà ở một nơi, việc làm ở một nơi, trường học ở một nơi khác. Ngày nào cũng như con lắc, sáng vào thành phố, tối lại quay về", anh nói.

Câu chuyện của gia đình anh Hùng phản ánh thực trạng của hàng trăm nghìn người sống tại các đô thị vệ tinh quanh TP HCM. Giá nhà cao khiến nhiều người chọn ra vùng ven để an cư, nhưng việc làm, trường đại học, bệnh viện, dịch vụ chất lượng cao và các hoạt động kinh tế vẫn tập trung ở khu vực lõi.

Hệ quả là mỗi ngày dòng người tiếp tục đổ vào trung tâm rồi lại tỏa ra ngoại vi vào cuối ngày, khiến áp lực giao thông ngày càng lớn.

KTS Ngô Viết Nam Sơn cho biết nếu chỉ hạn chế xây dựng nhà cao tầng ở khu vực trung tâm mà không tạo ra các cực phát triển mới, áp lực dân số và giao thông sẽ khó giảm đáng kể.

"Người dân có thể sống ở nơi khác nhưng phải vào trung tâm làm việc, học tập và sử dụng dịch vụ. Khi đó ùn tắc chuyển từ nơi ở sang các tuyến kết nối", ông nói.

Theo chuyên gia, nhiều thành phố lớn trên thế giới chỉ giảm tải thành công cho khu vực lõi khi hình thành được các trung tâm mới đủ sức cạnh tranh về việc làm, dịch vụ và chất lượng sống. Nói cách khác, giãn dân không đồng nghĩa giảm áp lực đô thị nếu chỉ chuyển chỗ ở mà không chuyển các hoạt động kinh tế đi cùng.

Đồng quan điểm, ThS Đoàn Hồng Đức, Ban Phát triển Hạ tầng, Đại học Giao thông Vận tải TP HCM, cho rằng kinh nghiệm từ Singapore, Seoul hay Tokyo cho thấy không thành phố nào giải quyết quá tải bằng cách đơn thuần ngăn xây dựng ở trung tâm.

Thay vào đó, các đô thị này phát triển đồng thời nhiều trung tâm mới, kết nối bằng hệ thống giao thông công cộng hiệu quả.

"Đô thị nén không phải dồn tất cả dân cư vào một khu vực. Đó là mô hình mật độ cao nhưng được phân bổ hợp lý quanh các tuyến giao thông công cộng và các cực phát triển khác nhau", ông Đức nói.

Theo ông, TP HCM từng có giai đoạn tập trung quá nhiều việc làm và dân cư vào khu vực lõi trong khi giao thông công cộng phát triển chậm hơn nhu cầu. Vì vậy, dù liên tục mở rộng đường sá, ùn tắc vẫn gia tăng.

"Muốn giảm áp lực cho trung tâm, phải tạo ra những nơi người dân có thể sống, làm việc, học tập và tiếp cận dịch vụ ngay tại chỗ", ông nói.

Cơ hội tái cấu trúc không gian đô thị

Các chuyên gia nhận định khác với 10-15 năm trước, TP HCM hiện có nhiều điều kiện thuận lợi hơn để hiện thực hóa mục tiêu giảm tải khu vực lõi.

Trước hết là không gian của thành phố phát triển mở rộng đáng kể sau khi sáp nhập Bình Dương, Bà Rịa - Vũng Tàu. Từ đó TP HCM có thêm quỹ đất để phát triển các khu đô thị mới, công viên, hành lang xanh và không gian sinh thái quy mô lớn.

Bên cạnh đó là mạng lưới hạ tầng chiến lược đang hình thành như metro số 1, các tuyến metro tương lai, Vành đai 3, Vành đai 4, cao tốc TP HCM - Mộc Bài, TP HCM - Chơn Thành cùng nhiều tuyến kết nối liên vùng khác.

Những cơ sở trên là nền tảng để TP HCM chuyển từ mô hình phát triển tập trung sang đa trung tâm. Khi các cực phát triển mới được kết nối hiệu quả bằng giao thông công cộng, áp lực dân số và giao thông lên khu vực lõi sẽ dần được chia sẻ.

Nhiều năm tham gia tư vấn quy hoạch đô thị, ông Nguyễn Đỗ Dũng, Tổng giám đốc Công ty tư vấn Quốc tế enCity, cho rằng TP HCM cần chuyển từ mô hình một trung tâm sang đô thị đa trung tâm. Các khu đô thị mới không chỉ là nơi giãn dân mà phải trở thành các cực phát triển kinh tế thực sự với việc làm, dịch vụ, nhà ở và hạ tầng hoàn chỉnh.

Ông Dũng đề xuất cấu trúc phát triển tương lai của TP HCM dựa trên ba động cơ tăng trưởng. Thứ nhất là vùng đô thị trung tâm trong bán kính khoảng 20 km, giữ vai trò trung tâm tài chính, dịch vụ và công nghệ.

Thứ hai là vùng đô thị phía Bắc, phát triển công nghiệp công nghệ cao, nghiên cứu - phát triển và sản xuất sạch. Thứ ba là vành đai Cần Giờ - Cái Mép - Phú Mỹ - Vũng Tàu, tập trung cảng biển, logistics, kinh tế biển và năng lượng.

TP HCM chỉ trở thành siêu đô thị đa trung tâm đúng nghĩa khi hình thành được các trung tâm việc làm quy mô lớn bên ngoài khu lõi, kết nối bằng metro, hệ thống vành đai, sân bay Long Thành và mạng lưới cảng biển quốc tế.

"Khi đó người dân không nhất thiết phải vào trung tâm để tìm việc làm và dịch vụ, còn doanh nghiệp cũng giảm được chi phí vận hành", ông Dũng nói.

Từ góc nhìn doanh nghiệp, ông Nguyễn Kiệt, Phó tổng giám đốc thường trực Tập đoàn Bcons, cho rằng bài học từ khu vực trung tâm TP HCM cho thấy không thể tách phát triển nhà ở khỏi hạ tầng giao thông và hạ tầng xã hội.

"Một đô thị mới chỉ thực sự đáng sống khi được quy hoạch đồng bộ, bảo đảm quỹ đất cho giao thông, cây xanh, trường học, bệnh viện và các tiện ích công cộng trước khi gia tăng mật độ dân cư", ông nói.

Theo ông Kiệt, nếu TP HCM muốn phát triển nhà ở giá hợp lý ở vùng ven để giảm tải trung tâm, hạ tầng kết nối phải đi trước một bước. Đồng thời, các khu đô thị mới cần được xây dựng theo hướng tích hợp đầy đủ chức năng sống, làm việc, học tập và giải trí thay vì chỉ cung cấp nhà ở.

"Mục tiêu cuối cùng không chỉ là giãn dân khỏi khu vực trung tâm mà còn hình thành những đô thị mới đủ sức hấp dẫn", ông Kiệt nói, cho biết khi người dân có thể sống, làm việc và tiếp cận đầy đủ dịch vụ ngay tại chỗ thì lõi đô thị hiện hữu mới giảm được áp lực.

Sau 12 năm sống ở vùng giáp ranh, anh Hùng vẫn mong quốc lộ 13 sớm hoàn thành mở rộng như kế hoạch. Dù chưa thoát khỏi cảnh "con lắc đô thị", anh hy vọng việc đi lại mỗi ngày sẽ bớt nhọc nhằn hơn.