Sau ba tháng giao tranh làm rung chuyển Trung Đông, Mỹ và Iran đang tiến gần hơn đến một thỏa thuận hòa bình. Các nguồn tin từ Mỹ, Iran và khu vực ngày 28/5 cho biết hai bên đã thảo luận về một bản ghi nhớ nhằm gia hạn lệnh ngừng bắn, mở cửa eo biển Hormuz và nối lại đàm phán.

Phó tổng thống Mỹ JD Vance tối cùng ngày nói hai bên đã đạt được một khuôn khổ sơ bộ và quyền quyết định đang nằm ở Tổng thống Donald Trump, trong khi giới chức Iran chưa xác nhận các thông tin trên truyền thông.

Các diễn biến cho thấy cấu trúc của một thỏa thuận tiềm năng giữa Washington và Tehran đang dần hiện rõ sau ba tháng xung đột và có thể quyết định thành bại của tiến trình hòa bình trong những tuần tới, theo AFP.

Gia hạn ngừng bắn

Theo các nguồn tin được nhiều hãng truyền thông lớn như AP, Reuters, CNN dẫn lời, phái đoàn Mỹ và Iran đã nhất trí gia hạn lệnh ngừng bắn thêm 60 ngày. Khoảng thời gian này được xem là giai đoạn chuyển tiếp để hai bên tiếp tục thương lượng về các vấn đề khó giải quyết hơn.

Mỹ và Iran đã ngừng bắn từ đầu tháng 4 nhưng chưa chấm dứt xung đột hoàn toàn, khi hai bên gần đây tiếp tục tấn công mục tiêu của nhau. Nguy cơ leo thang vẫn hiện hữu, ngay cả khi các cuộc đàm phán có tiến triển.

Giới chức khu vực cho biết dự thảo thỏa thuận còn bao gồm chấm dứt giao tranh giữa Israel và Hezbollah, cùng cam kết không can thiệp vào công việc nội bộ của các nước trong khu vực.

Một thỏa thuận ngừng bắn lâu dài được kỳ vọng sẽ giúp khôi phục hoạt động vận tải quốc tế qua eo biển Hormuz và tạo điều kiện tái thiết cơ sở hạ tầng năng lượng vùng Vịnh.

Eo biển Hormuz

Trong thời bình, eo biển Hormuz là tuyến vận chuyển khoảng 20% lượng dầu mỏ và khí đốt tự nhiên toàn cầu từ vùng Vịnh ra thế giới. Ngay khi chiến sự bùng phát, Hormuz đã bị Iran phong tỏa gần như hoàn toàn, chỉ cho phép tàu của một số quốc gia "thân thiện" đi qua, một số phải trả phí để được đảm bảo an toàn.

Các nguồn tin nói dự thảo thỏa thuận hiện bao gồm việc khôi phục lưu thông thương mại quốc tế qua Hormuz. Axios cho biết Iran sẽ phải gỡ bỏ toàn bộ thủy lôi trong vòng 30 ngày và không tiếp tục áp đặt các khoản phí hoặc hạn chế đối với tàu hàng quốc tế. Đổi lại, Mỹ sẽ dần chấm dứt phong tỏa các cảng Iran, biện pháp Washington triển khai từ ngày 13/4 nhằm gây áp lực lên nền kinh tế Tehran.

Tuy nhiên, truyền thông Iran cho thấy nước này chưa hoàn toàn đồng tình với cách diễn giải từ Mỹ. Fars News và Tasnim đưa tin nếu thỏa thuận được ký, Iran vẫn sẽ duy trì vai trò quản lý nhất định đối với eo biển Hormuz.

Nới lỏng trừng phạt

Iran yêu cầu được tiếp cận khối tài sản trị giá 100-123 tỷ USD đang bị đóng băng ở nước ngoài do các biện pháp trừng phạt của Mỹ, nhằm giảm bớt sức ép lên nền kinh tế.

Tasnim cho biết Tehran muốn được tiếp cận khoảng 24 tỷ USD trong số đó sau khi ký thỏa thuận. Trong số này, 12 tỷ USD "cần được giải ngân ngay khi biên bản ghi nhớ được công bố". Fars News nhấn mạnh Tehran "sẽ không chuyển sang giai đoạn đàm phán tiếp theo cho đến khi được giải ngân ít nhất 12 tỷ USD".

"Mỹ cam kết sẽ cho Iran toàn quyền tiếp cận 12 tỷ USD tài sản bị phong tỏa trong vòng 60 ngày, để số tiền này có thể được chuyển đến và sử dụng tại các ngân hàng được Iran chỉ định mà không chịu bất kỳ hạn chế nào", đài truyền hình nhà nước Iran ngày 30/5 cho biết.

Trong khi đó, Tổng thống Trump tuyên bố "sẽ không có khoản tiền nào được trao đổi, cho đến khi có thông báo tiếp theo".

Các nguồn tin khu vực nói Washington đang xem xét cấp miễn trừ để Iran nối lại hoạt động xuất khẩu dầu trong thời gian đàm phán. Những vấn đề liên quan tới dỡ bỏ trừng phạt và giải ngân tài sản nhiều khả năng sẽ tiếp tục được thương lượng trong 60 ngày, nếu bản ghi nhớ được thông qua.

Chương trình hạt nhân của Iran

Chương trình hạt nhân Iran là chủ đề hai bên còn nhiều bất đồng. Theo các nguồn tin Mỹ, một trong những nội dung cốt lõi của thỏa thuận là Iran sẽ từ bỏ kho uranium làm giàu ở mức cao.

Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế cho biết Iran hiện sở hữu khoảng 440 kg uranium làm giàu tới 60%, thấp hơn ngưỡng 90% dùng cho vũ khí hạt nhân nhưng cao hơn nhiều so với nhu cầu của chương trình điện hạt nhân dân sự.

Một số nguồn tin tham gia đàm phán nói các phương án đang được thảo luận gồm pha loãng lượng uranium này hoặc chuyển một phần sang nước thứ ba.

Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei tuyên bố trọng tâm hiện nay là chấm dứt chiến tranh và "ở giai đoạn này Tehran không thảo luận chi tiết vấn đề hạt nhân". Fars News và Tasnim cũng khẳng định Iran chưa cam kết bàn giao kho uranium hay từ bỏ quyền phát triển công nghệ hạt nhân.

Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian cho biết Iran sẵn sàng "bảo đảm với thế giới rằng chúng tôi không theo đuổi vũ khí hạt nhân".

Hiện chưa rõ khuôn khổ của bản ghi nhớ sẽ đề cập vấn đề này thế nào.

Lebanon và đồng minh

Dự thảo thỏa thuận sẽ hướng tới chấm dứt giao tranh tại Lebanon, nơi Israel vẫn phát động các cuộc tấn công nhằm vào lực lượng Hezbollah, đồng minh của Iran. Tehran từ đầu đã nhấn mạnh rằng bất kỳ thỏa thuận nào cũng phải bao gồm toàn bộ các mặt trận liên quan tới cuộc chiến, trong đó có Lebanon.

Một số nguồn tin cho biết Mỹ muốn bảo đảm Israel có quyền tự vệ trước những mối đe dọa mà Tel Aviv cho là cận kề. Trong khi đó, Iran phản đối việc Israel duy trì quyền tấn công sau khi một thỏa thuận ngừng chiến được ký kết.

Ngoài Hezbollah, các cuộc thảo luận cũng được cho là liên quan tới những lực lượng thân Iran khác trong khu vực như Houthi ở Yemen và các nhóm vũ trang Hồi giáo dòng Shiite tại Iraq.

Hiện chưa có thông tin cho thấy hai bên đã đạt đồng thuận về nội dung này.

Những đảm bảo khác

Dù các cuộc đàm phán được mô tả là có tiến triển, nhiều câu hỏi quan trọng vẫn chưa được trả lời. Hiện chưa rõ Iran có được tiếp tục làm giàu uranium hay không và nếu có thì giới hạn sẽ là bao nhiêu. Số phận chương trình tên lửa của Iran cũng chưa được đề cập rõ ràng.

Một trong những yêu cầu then chốt của Iran là Mỹ phải đưa ra các bảo đảm rằng sẽ tôn trọng bất kỳ thỏa thuận nào đạt được. Iran và nhóm các cường quốc P5+1, trong đó có Mỹ, từng đạt thỏa thuận hạt nhân hồi năm 2015, nhưng ông Trump năm 2018 đã rút Mỹ khỏi thỏa thuận này.

Đại diện đàm phán của Iran cho rằng Tehran chỉ có thể đặt niềm tin vào hành động cụ thể của Washington, không phải những tuyên bố suông. Nếu hai bên đạt được thỏa thuận, văn bản cuối cùng sẽ được trình lên Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc để phê chuẩn, cấp độ bảo đảm cao nhất trong luật pháp quốc tế.

Một quan chức Nhà Trắng ngày 29/5 cho biết Tổng thống Trump sẽ chỉ ký thỏa thuận hòa bình với Iran nếu nó có lợi cho Mỹ và thỏa mãn các điều kiện đề ra.

"Iran không bao giờ được phép sở hữu vũ khí hạt nhân", người này nói thêm.

Như Tâm (Theo AFP, Al Jazeera, AP)