Iran ngày 18/4 tuyên bố tái áp đặt kiểm soát ở eo biển Hormuz, đảo ngược thông báo mở cửa hoàn toàn cho tàu thương mại đưa ra một ngày trước đó. Tehran cho hay mọi tàu được phép đi qua đều phải sử dụng các làn đường mới sát bờ biển Iran, đồng thời cảnh báo những tuyến chính trong eo biển có thể đã bị rải thủy lôi.

Tổng thống Mỹ Donald Trump cuối tuần trước tuyên bố tất cả phương tiện rải mìn của Iran đã bị đánh chìm. Tuy nhiên, một số chuyên gia cảnh báo vẫn có khả năng Tehran sẽ triển khai thêm thiết bị mới.

Iran được cho là sở hữu nhiều loại thủy lôi, bao gồm thủy lôi nằm dưới đáy biển, thủy lôi có dây neo nổi gần mặt nước, thủy lôi trôi tự do và mìn dính gắn trực tiếp vào thân tàu, theo Reuters.

"Tác chiến bằng thủy lôi rất hiệu quả, vì vũ khí này rẻ nhưng chi phí rà phá lại đắt đỏ. Ngay cả một bãi mìn cũng đủ để ngăn chặn tàu bè, đặc biệt là tàu thương mại", Jon Pentreath, chuẩn đô đốc hải quân Anh đã nghỉ hưu và hiện là chuyên gia tư vấn, cho biết.

Wall Street Journal dẫn lời các nhà phân tích quân sự chỉ ra rằng rà phá thủy lôi là điều kiện cần thiết để tàu bè có thể lưu thông trở lại ở eo biển Hormuz, thay vì phải đi theo các tuyến đường dài và chậm hơn do Iran đưa ra.

Quân đội Mỹ đang sử dụng các tàu lặn không người lái để giúp rà phá thủy lôi tại eo biển Hormuz. Những phương tiện này ngày càng trở thành một phần quan trọng trong nỗ lực của hải quân Mỹ khi họ đã loại biên nhiều tàu quét mìn chuyên biệt.

"Bạn sẽ ít phải lo lắng về tổn thất sinh mạng, vì vậy đưa tàu lặn không người lái qua bãi thủy lôi sẽ dễ chấp nhận hơn nhiều. Đó là những mất mát có thể thay thế được", Scott Savitz, kỹ sư cao cấp tại hãng nghiên cứu RAND, cho biết.

Trước đây, hải quân Mỹ thường dựa vào tàu quét mìn lớp Avenger cho nhiệm vụ rà phá thủy lôi. Chúng được chế tạo bằng gỗ và bọc sợi thủy tinh, có dấu hiệu từ tính rất thấp để tránh kích hoạt thủy lôi dùng ngòi nổ từ trường. Các tàu thường trực tiếp tiến vào khu vực nghi có mìn, dùng hệ thống định vị thủy âm (sonar) để tìm kiếm thủy lôi rồi phá hủy bằng tàu lặn hoặc thiết bị cơ khí kéo phía sau.

Tuy nhiên, phần lớn đội tàu cũ này đã được loại biên. Hải quân Mỹ đã rút toàn bộ 4 tàu quét mìn lớp Avenger khỏi Trung Đông hồi đầu năm, sau hàng chục năm triển khai chúng ở khu vực.

Lực lượng này được thay bằng 3 tàu chiến đấu ven biển (LCS) lớp Independence, mang theo những thiết bị hiện đại như drone và robot điều khiển từ xa, cho phép chiến hạm giữ khoảng cách an toàn với bãi mìn.

Tuy nhiên, hai trong 3 chiếc đã rút về Singapore với lý do "bảo dưỡng" chỉ vài ngày sau khi xung đột bùng phát. Chúng chỉ hướng tới Trung Đông trong những ngày gần đây, khi giới chức Mỹ thể hiện quyết tâm rà phá thủy lôi để mở cửa eo biển Hormuz.

Hải quân Mỹ không phản hồi yêu cầu bình luận về các lực lượng rà phá thủy lôi đang triển khai ở Trung Đông. Bộ tư lệnh Trung tâm (CENTCOM), cơ quan đặc trách hoạt động của quân đội Mỹ ở khu vực, cũng từ chối cung cấp thêm thông tin chi tiết.

Cassell Bryan-Low, nhà bình luận của Reuters, cho hay chiến dịch của Mỹ có khả năng bắt đầu bằng tìm kiếm thủy lôi với xuồng và tàu lặn không người lái trang bị cảm biến. Khi phát hiện vật thể nghi ngờ, dữ liệu sẽ được chuyển về cho đội ngũ vận hành trên tàu chiến ở ngoài bãi mìn để nhận dạng, đưa ra phương án vô hiệu hóa.

Các cựu quan chức hải quân Mỹ nói rằng khả năng tìm kiếm hiện nay sẽ dựa vào các thiết bị không người lái trang bị sonar, cũng như trực thăng quần thảo bên trên để phát hiện thủy lôi gần mặt nước.

Để phá hủy mục tiêu, tàu chiến Mỹ có thể triển khai những hệ thống như Archerfish. Đây là thiết bị có hình dạng giống ngư lôi, dài khoảng 2 m, mang theo thuốc nổ, có khả năng truyền video trực tiếp về người điều khiển qua dây cáp và có giá hàng chục nghìn USD mỗi chiếc.

Bryan Clark, cựu sĩ quan hải quân Mỹ và chuyên gia tại Viện Hudson, cho biết Washington cũng có thể sử dụng xuồng không người lái kéo theo thiết bị rà phá mìn để kích nổ hoặc thu gom thủy lôi. Thợ lặn đôi khi cũng được huy động để thu thập thông tin tình báo.

Mỹ còn có một số thiết bị cho nhiệm vụ này, như tàu mặt nước không người lái phổ thông (CUSV) do tập đoàn RTX chế tạo. Chúng được trang bị hệ thống sonar AN/AQS-20 để rà quét từng dải rộng hơn 30 m dưới đáy biển.

Ngoài ra, họ còn có tàu ngầm không người lái chạy bằng ắc quy MK18 Mod 2 Kingfish và Knifefish do General Dynamics sản xuất. Chúng có thể được thả xuống nước từ một chiếc thuyền nhỏ, sau đó quét tìm thủy lôi theo lộ trình định sẵn.

Giới phân tích cho biết quân đội Mỹ có thể thực hiện quét sơ bộ để tìm thủy lôi khá nhanh trong phạm vi eo biển Hormuz. Sau khi xác định vị trí mìn, một đợt robot thứ hai có thể được triển khai để phá hủy chúng bằng thuốc nổ hoặc kích hoạt từ xa.

"Có thể khảo sát một luồng nhỏ ở khu vực đó trong vài ngày thay vì vài tuần, bằng cách sử dụng phương tiện không người lái. Sau khi giải tỏa được một tuyến di chuyển nhỏ, tàu thuyền có thể bắt đầu lưu thông qua đó, trước khi nó được mở rộng dần theo thời gian", Kevin Donegan, phó đô đốc hải quân Mỹ về hưu, cho biết.

Quan chức Mỹ cho biết Iran dường như đã triển khai ít thủy lôi hơn dự kiến, do lực lượng tàu và xuồng rải mìn hứng chịu thiệt hại trong xung đột.

Tuy nhiên, cựu sĩ quan Clark nhận định khơi thông eo biển Hormuz vẫn sẽ cần ít nhất 2-3 tuần, trong khi các cuộc tấn công của Iran nhằm vào lực lượng rà phá thủy lôi cũng có thể làm chậm tiến độ và gia tăng rủi ro. Do đó, quân đội Mỹ có thể phải triển khai các biện pháp phòng vệ như tàu chiến và UAV tuần tra.

"Tìm kiếm và phá hủy thủy lôi rất tốn thời gian", tư lệnh hải quân Mỹ Daryl Caudle phát biểu hồi tháng 3, thêm rằng điều này khiến các lực lượng quét mìn "dễ bị tổn thương".

Jared Malsin, nhà bình luận của Wall Street Journal, cũng cảnh báo rằng mọi hoạt động nhằm mở cửa eo biển Hormuz cũng sẽ tạo thêm thách thức cho hải quân Mỹ, vốn đã căng thẳng vì những đợt triển khai dài ngày.

Trong bài đăng trên mạng xã hội hôm 17/4, Tổng thống Trump tuyên bố "Iran, với sự giúp đỡ của Mỹ, đã và đang loại bỏ tất cả thủy lôi".

Tuy nhiên, các nhà lãnh đạo ngành vận tải biển cảnh báo điều này không chính xác. Jakob Larsen, giám đốc về an toàn và an ninh của Hội đồng Hàng hải Baltic và Quốc tế (BIMCO), cho biết những thông tin đáng tin cậy hiện tại cho thấy nguy cơ từ thủy lôi vẫn hiện hữu và "tàu thuyền nên cân nhắc tránh khu vực này".

Thanh Tâm (Theo Wall Street Journal, Reuters)