Truyền thông nhà nước Iran sáng 1/3 xác nhận Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei, 86 tuổi, đã "tử vì đạo" sau đòn tập kích quy mô lớn của Mỹ và Israel vào loạt mục tiêu trọng yếu ở thủ đô Tehran, trong đó có dinh thự của ông Khamenei. Chính phủ Iran tuyên bố quốc tang 40 ngày để tưởng niệm Lãnh tụ Tối cao.

Tổng thống Mỹ Donald Trump trước đó nói rằng ông Khamenei thiệt mạng khi đòn không kích phối hợp giữa Mỹ và Israel đã đánh trúng khu phức hợp nơi ông lưu trú. Ông Trump cho hay ông Khamenei và các quan chức cấp cao Iran khác không thể thoát khỏi hệ thống tình báo và theo dõi tinh vi của Mỹ, Israel.

Theo giới quan sát, ông Khamenei là mục tiêu ưu tiên hàng đầu mà Mỹ và Israel nhắm tới trong chiến dịch không kích, bởi trong gần 4 thập kỷ qua, ông luôn coi đối đầu và kháng cự quyết liệt với hai đối thủ này là kim chỉ nam cho mọi hành động. Bởi vậy, cái chết của ông chắc chắn là một đòn giáng nặng nề đối với Tehran.

Sinh năm 1939 tại Mashhad, thành phố linh thiêng của người Shiite ở đông bắc Iran, Khamenei là con trai một thủ lĩnh Hồi giáo nổi tiếng người gốc Azerbaijan từ nước láng giềng Iraq. Gia đình ông ban đầu định cư tại Tabriz, tây bắc Iran, trước khi chuyển tới Mashhad, điểm đến của những người hành hương, nơi cha ông đứng đầu một nhà thờ Hồi giáo của người Azerbaijan.

Khamenei mô tả mẹ mình, bà Khadijeh Mirdamadi, là một người say mê đọc kinh Koran và sách. Chính bà đã truyền cho con trai tình yêu văn học, thi ca, và sau đó ủng hộ ông tham gia phong trào chống lại triều đại Pahlavi cai trị Iran.

Ông được gửi vào trường Hồi giáo từ khi còn nhỏ và cuối những năm tuổi thiếu niên, ông có thời gian ngắn học tập tại Najaf, thành phố thánh đường và trung tâm học thuật của người Shiite ở nước láng giềng Iraq.

Sau đó, ông đến thành phố linh thiêng Qom của người Shiite, cách Tehran khoảng 145 km về phía nam, nơi ông theo học Ruhollah Khomeini, giáo sĩ khắc kỷ đã khơi nguồn cuộc cách mạng chống lại chế độ quân chủ do Mỹ hậu thuẫn tại Iran.

Tuy nhiên, ông phải bỏ dở việc học tại học viện Hồi giáo danh tiếng ở Qom vào năm 1964 để trở về Mashhad chăm sóc người cha bị bệnh, quyết định mà sau này ông nói là nguyên nhân khiến mình không đạt được những văn bằng cao nhất trong học thuật Hồi giáo.

Tuy nhiên, ông đã học tiếng Arab và thành thạo đến mức đã có thể dịch hàng loạt cuốn sách tiếng Arab sang tiếng Farsi trong nhiều năm.

Mùa xuân năm 1963, giáo sĩ Khomeini đã khởi xướng các cuộc biểu tình chống lại Mohammad Reza Pahlavi, quốc vương Iran được Mỹ hậu thuẫn, song phong trào đã bị lực lượng an ninh đàn áp quyết liệt, khiến Khomeini bị trục xuất khỏi Iran và phải sống hơn 14 năm lưu vong.

Khamenei cũng tham gia biểu tình và bị lực lượng cảnh sát mật SAVAK bắt. Ông bị tra tấn tàn khốc suốt 10 ngày. Từ năm 1963 đến 1976, Khamenei bị bắt 7 lần và phải ngồi tù tổng cộng 3 năm trước khi bị kết án lưu đày biệt xứ tại Iranshahr, vùng hẻo lánh cực đông nam đất nước.

Khi cuộc cách mạng Hồi giáo diễn ra, ông trở về Mashhad và tham gia các cuộc đụng độ trên đường phố, cuối cùng dẫn đến việc vua Pahlavi bị lật đổ và phải chạy ra nước ngoài vào ngày 16/1/1979.

Khomeini về nước trong chiến thắng, trở thành Lãnh tụ Tối cao và bổ nhiệm người học trò Khamenei vào Hội đồng Cách mạng Hồi giáo mới thành lập, một nhóm bí mật có vai trò quan trọng trong việc điều hành đất nước sau khi những tàn dư cuối cùng của chế độ quân chủ sụp đổ vào ngày 11/2/1979.

Khi đó là một giáo sĩ Shiite cấp trung, Khamenei đã giành được ghế trong quốc hội Iran vào năm 1980 với tư cách thành viên đảng Cộng hòa Hồi giáo do ông đồng sáng lập và được Khomeini bổ nhiệm vào vị trí giáo sĩ dẫn dắt buổi cầu nguyện thứ sáu hàng tuần tại thủ đô.

Ông thường cầm súng trường đứng thuyết giảng, thu hút được lượng người ủng hộ đông đảo khi dùng kỹ năng hùng biện để đả kích "kẻ thù của cách mạng Hồi giáo", trong đó có Mỹ.

Trong thời gian này, ông cũng giữ chức thứ trưởng quốc phòng và giám sát Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) trong thời gian ngắn. Đây là quân đoàn trung thành tuyệt đối với Lãnh tụ Tối cao.

Khamenei suýt mất mạng vào tháng 6 /1981 khi một quả bom giấu trong máy ghi âm phát nổ cạnh ông khi đang phát biểu tại nhà thờ Hồi giáo ở Tehran. Vụ ám sát hụt này được cho là do tổ chức Mujahideen-e Khalq (MEK) thực hiện, khiến ông Khamenei liệt cánh tay phải và tổn thương dây thanh quản. Chính MEK hai tháng sau đó đã ám sát tổng thống Mohammed Ali Rajai cùng 4 quan chức cấp cao Iran trong một vụ đánh bom khác.

Đường tới vị trí Lãnh tụ Tối cao

Đảng cầm quyền sau đó thuyết phục Khamenei ra tranh cử tổng thống trong cuộc bầu cử đặc biệt vào tháng 10/1981, nơi ông giành chiến thắng áp đảo với 95% số phiếu bầu. Trong diễn văn nhậm chức, ông tuyên bố chiến thắng của mình đại diện cho lá phiếu vì Hồi giáo, vì hàng giáo sĩ, vì nền độc lập và "để xóa bỏ những tư tưởng lệch lạc, chủ nghĩa tự do cùng những người cánh tả chịu ảnh hưởng của Mỹ".

Với tư cách tổng thống, Khamenei đã góp phần dẫn dắt đất nước vượt qua cuộc chiến tranh Iran - Iraq những năm 1980. Trong giai đoạn này, ông đã thực hiện hàng loạt chuyến công du nước ngoài, bay tới Syria để ký một hiệp ước kinh tế và quân sự bí mật, bắt đầu chuyến thăm 6 quốc gia châu Phi, phát biểu trước Đại hội đồng Liên Hợp Quốc tại New York và đến thăm cả Triều Tiên.

Ông từng gây khó chịu cho nước chủ nhà trong chuyến thăm Zimbabwe khi từ chối dự tiệc chiêu đãi nhà nước được tổ chức để vinh danh mình vì có phụ nữ ngồi ở bàn tiệc chính và tiệc phục vụ rượu vang, vốn bị cấm trong đạo Hồi.

Tuy nhiên, Khamenei khi đó không được coi là người kế nhiệm Lãnh tụ Tối cao Khomeini, do ông không có bằng cấp học thuật Hồi giáo cao nhất. Người kế vị được chỉ định là đại giáo chủ Hossein Ali Montazeri.

Cơ hội đến với Khamenei khi mâu thuẫn giữa Lãnh tụ Tối cao Khomeini và đại giáo chủ Montazeri bùng phát. Montazeri đã làm Khomeini phẫn nộ khi lên án việc hành quyết hàng loạt tù nhân chính trị, kêu gọi "tái thiết chính trị và tư tưởng" và chỉ trích sắc lệnh của Khomeini đối với các tín đồ Hồi giáo. Kết quả là Khomeini đã cho sửa đổi hiến pháp năm 1979 để một giáo sĩ có uy tín tôn giáo thấp hơn có thể kế vị mình.

Việc làm này mở đường cho Khamenei, người lúc bấy giờ đột ngột được nâng từ cấp bậc trung "hojatoleslam" lên hàng đại giáo chủ. Một ngày sau khi Khomeini qua đời vào tháng 6/1989 ở tuổi 86 do biến chứng sau phẫu thuật đường ruột, Hội đồng Chuyên gia Iran, gồm các học giả Hồi giáo, đã bầu Khamenei làm Lãnh tụ Tối cao, đưa ông trở thành người có thẩm quyền tôn giáo và chính trị cao nhất nước.

Phát biểu lần đầu tiên trên cương vị mới, ông thể hiện thái độ khiêm nhường khi tự nhận bản thân "có nhiều sai sót, khuyết điểm và thực sự chỉ là một tu sinh nhỏ bé". Trong tiểu sử của mình sau đó, ông cho biết đã phải miễn cưỡng chấp nhận vị trí này.

"Tôi luôn thấy trình độ của mình quá thấp để đảm nhận không chỉ chức vụ tối quan trọng và cốt yếu này mà cả những chức vụ thấp hơn như tổng thống", ông cho hay. "Ngay cả bây giờ, tôi vẫn coi mình là một học giả tôn giáo bình thường, không có bất kỳ điểm nổi bật hay ưu thế đặc biệt nào".

"Tôi tin rằng mình không xứng đáng với vị trí này, có lẽ quý vị và tôi đều biết điều đó. Đây sẽ chỉ là lãnh đạo mang tính biểu tượng, không phải thực quyền", Khamenei nói thêm.

Nhưng những hành động của ông trên chiếc ghế quyền lực nhất đất nước hoàn toàn không mang tính biểu tượng.

Quan điểm đối đầu phương Tây

Là Lãnh tụ Tối cao, Khamenei chịu trách nhiệm bổ nhiệm các tư lệnh lực lượng vũ trang, trong đó có cả IRGC, cũng như người đứng đầu cơ quan tư pháp tối cao, giám đốc mạng lưới phát thanh và truyền hình nhà nước, giáo trưởng tại các thành phố của Iran và 12 thành viên Hội đồng Giám hộ, cơ quan giám sát cấp cao có nhiệm vụ thẩm định những ứng viên tranh cử và phê duyệt các đạo luật.

Trong vấn đề quốc tế, Khamenei là người có quan điểm quyết liệt nhất trong phản bác yêu cầu từ các cường quốc phương Tây về việc nước này phải dừng chương trình làm giàu uranium. Chính phủ Iran khẳng định mục đích của chương trình này chỉ là cung cấp nhiên liệu cho các nhà máy điện hạt nhân và lò phản ứng nghiên cứu y học.

Tuy nhiên, Mỹ và các đồng minh nghi ngờ Iran đang bí mật tạo ra vật liệu phân hạch cho vũ khí hạt nhân, điều mà Tehran luôn bác bỏ.

Lãnh tụ Tối cao Khamenei luôn quan niệm rằng những lo ngại về phổ biến vũ khí hạt nhân của phương Tây chỉ đơn thuần là "cái cớ" để ngăn cản Iran đạt được các tiến bộ khoa học và khả năng độc lập thực sự về năng lượng.

"Trong tay các nước phương Tây, tri thức đã trở thành công cụ bắt nạt", ông phát biểu trước các nhà khoa học hạt nhân Iran vào tháng 2/2012. "Họ biết rằng chúng ta không theo đuổi vũ khí hạt nhân. Họ biết điều đó, nhưng họ vẫn nhấn mạnh vấn đề này để ngăn cản bước tiến của chúng ta".

Ông vẫn giữ vững lập trường sau khi thỏa thuận hạt nhân Kế hoạch Hành động Chung Toàn diện (JCPOA) được Iran ký kết với nhóm P5+1 (gồm Anh, Pháp, Trung Quốc, Nga, Mỹ và Đức) vào năm 2015. Theo đó, Iran chấp nhận hạn chế chương trình hạt nhân để đổi lấy việc các quốc gia phương Tây đồng ý gỡ bỏ mọi biện pháp trừng phạt nhằm vào Tehran.

Lãnh tụ Tối cao Iran bác bỏ tuyên bố từ phía Mỹ rằng chính thỏa thuận này, chứ không phải các chính sách của ông, đã ngăn Iran sở hữu vũ khí hạt nhân.

"Nhiều năm trước, chúng tôi đã ban hành một sắc lệnh tôn giáo (fatwa), dựa trên giáo lý Hồi giáo, cấm sản xuất vũ khí hạt nhân", Khamenei phát biểu ngày 18/7/2015. "Nhưng người Mỹ vẫn tiếp tục dối trá trong các tuyên truyền của họ và khẳng định rằng mối đe dọa từ phía họ đã ngăn cản Iran sản xuất vũ khí hạt nhân".

Trong cùng bài phát biểu, ông tuyên bố Iran sẽ không bao giờ ngừng hỗ trợ các đồng minh ở Trung Đông, trong đó có cả những nhóm bị Mỹ liệt vào danh sách khủng bố. Ông cũng thề rằng sẽ "không có cuộc đàm phán nào với Mỹ", ngoại trừ các cuộc đối thoại về hạt nhân.

Dù căm ghét Israel và liên tục mô tả nước này là "khối ung nhọt" ở Trung Đông, Khamenei vẫn khẳng định Iran không tìm cách tiêu diệt nhà nước Do Thái bằng quân sự, càng không có ý định hủy diệt bằng vũ khí hạt nhân. Thay vào đó, ông cho biết Iran mong muốn giải thể Israel và thay thế bằng một nhà nước Palestine thông qua trưng cầu dân ý.

Dưới quyền ông, Iran đã tăng cường hỗ trợ cho các lực lượng như Hezbollah ở Lebanon và nhóm Hồi giáo Hamas ở Dải Gaza nhằm chống lại chính quyền Israel.

Khamenei thường tránh công du nước ngoài, từ chối gặp gỡ đại diện của các cường quốc phương Tây luôn tận dụng mọi cơ hội chỉ trích Mỹ, quốc gia mà ông mô tả là "kẻ ngạo mạn toàn cầu".

Trong bài phát biểu trước sinh viên vào tháng 10/2008, ông tuyên bố "lòng căm ghét của Iran đối với Mỹ" bắt nguồn từ "những âm mưu mà chính phủ Mỹ đã dàn dựng chống lại Iran và người dân Iran suốt 50 năm qua".

Ông cảnh báo "bất cứ ai muốn chà đạp lên bản sắc và nền độc lập của dân tộc Iran sẽ bị chính dân tộc này chặt đứt tay".

Khamenei đã khước từ những nỗ lực cải thiện quan hệ từ tổng thống Barack Obama và bác bỏ mọi cuộc đàm phán song phương chừng nào Mỹ còn "chĩa súng" vào đầu Iran.

Trên mặt trận đối nội, ông đã can thiệp quyết liệt vào những tranh cãi quanh việc tổng thống Mahmoud Ahmadinejad tái đắc cử vào năm 2009, bác bỏ những cáo buộc gian lận bầu cử quy mô lớn từ phía các ứng viên đối lập, cấm biểu tình và khước từ những lời kêu gọi về một xã hội cởi mở hơn.

Khi Hassan Rouhani, một giáo sĩ Shiite tương đối ôn hòa, đắc cử tổng thống năm 2013, Khamenei đã ủng hộ các nỗ lực vực dậy nền kinh tế Iran thông qua đàm phán để chấm dứt các lệnh trừng phạt liên quan đến chương trình hạt nhân.

Vì vậy, ông đã bật đèn xanh cho các cuộc đàm phán của tổng thống Rouhani với phương Tây, dẫn đến việc ký JCPOA.

"Đó là minh chứng cho thấy Khamenei thực dụng như thế nào. Đôi khi việc bảo vệ nhà nước đòi hỏi những thỏa hiệp", Vali Nasr, chuyên gia về các vấn đề Iran, bình luận. "Khamenei ủng hộ một chính sách không hòa bình cũng không chiến tranh với Mỹ. Ông tin rằng Iran cần bảo vệ nền độc lập của mình trước Mỹ, quốc gia mà ông tin rằng về bản chất là chống lại Iran".

Nhưng 3 năm sau khi JCPOA được ký kết, Tổng thống Trump đã rút Mỹ khỏi thỏa thuận, chấm dứt quá trình xích lại gần nhau giữa hai bên. Khi Washington áp đặt các lệnh trừng phạt mới lên Iran, Khamenei đã quay trở lại với lập trường cứng rắn với Mỹ, loại trừ khả năng đàm phán với Washington và cho phép Iran "xé rào" các điều khoản của thỏa thuận JCPOA.

Những năm tiếp theo, Iran đã nối lại hoạt động làm giàu uranium lên mức 60%, gần sát với cấp độ vũ khí 90%. Dù vậy, Iran tiếp tục khẳng định chương trình hạt nhân của họ thuần túy mang tính chất dân sự.

Hồi tháng 6/2025, khi Israel và Mỹ mở chiến dịch không kích vào các cơ sở hạt nhân của Iran, Khamenei và các quan chức cấp cao của mình tuyên bố sẽ không bao giờ từ bỏ chương trình làm giàu uranium cũng như phát triển các loại tên lửa đạn đạo để tự vệ.

Reuters ngày 15/6/2025 dẫn lời một quan chức Mỹ giấu tên cho biết Israel khi đó đã có kế hoạch ám sát ông Khamenei, nhưng Tổng thống Donald Trump đã phủ quyết, nói rằng Tel Aviv "không nên làm vậy".

Những tuần gần đây, khi Tổng thống Trump tập hợp lực lượng quân sự hùng hậu ở Trung Đông và gây sức ép để Iran chấp thuận một thỏa thuận hạt nhân mới, ông Khamenei đã gay gắt lên án "những lãnh đạo ngạo mạn và thô lỗ của Mỹ". "Các người là ai mà được quyết định Iran có nên làm giàu uranium hay không", ông nói.

Theo giới quan sát, với quyền lực của mình, mỗi lời nói của Lãnh tụ Tối cao Khamenei đều được coi như "luật" ở Iran.

"Ông Khamenei đã đi từ một tổng thống không có nhiều thực quyền tới một trong 5 lãnh tụ tối cao quyền lực nhất Iran trong 100 năm qua", Karim Sadjadpou, chuyên gia tại Viện Hòa bình Quốc tế Carnegie Endowment, nói.

Dù tình trạng sức khỏe gần đây suy giảm và đối mặt với nhiều mối đe dọa từ Israel, Lãnh tụ Tối cao Khamenei chưa công khai chỉ định người kế nhiệm mình trước khi ông thiệt mạng trong đòn tập kích sáng 28/2.

Iran là nơi sinh sống của hơn 90 triệu dân với thành phần đa dạng, từ người Ba Tư, Azeri, Arab, Baloch cho đến người Kurd. Trong thời gian Khamenei lãnh đạo đất nước, Iran về cơ bản đã kiểm soát được những bất ổn dân sự và sắc tộc.

Nhưng với việc không có người kế vị rõ ràng, cái chết của ông sẽ đe dọa nghiêm trọng ổn định tại Iran cũng như toàn khu vực, tạo ra hệ lụy tiềm tàng nghiêm trọng đối với nền kinh tế toàn cầu, giới chuyên gia cảnh báo.

Vũ Hoàng (Theo Al Jazeera, Washington Post, AFP, Reuters, CNN)