Ở tuổi 22, Eileen Gu đã sở hữu bảng thành tích khiến nhiều VĐV mơ cả đời cũng khó chạm tới: ba HC vàng và ba bạc qua hai kỳ Olympic mùa Đông, trở thành VĐV trượt tuyết tự do giàu thành tích nhất lịch sử. Cô đồng thời là sinh viên Đại học Stanford, người mẫu của IMG và một trong những nữ VĐV có thu nhập cao nhất thế giới.

Nhưng khi được hỏi điều gì tạo nên lợi thế lớn nhất, Gu không nhắc đến kỹ thuật, thể lực hay nhà tài trợ, mà về não bộ. "Tôi dành rất nhiều thời gian trong đầu mình", cô chia sẻ. "Tôi viết nhật ký rất nhiều. Tôi phân tích từng quá trình suy nghĩ và điều chỉnh nó".

Khái niệm Gu nhắc tới là khả biến thần kinh (neuroplasticity), còn gọi là tính mềm dẻo của não bộ.

Khả biến thần kinh là khả năng các mạng lưới thần kinh trong não thay đổi thông qua tăng trưởng và tái tổ chức. Não bộ không cố định sau tuổi trưởng thành như quan niệm cũ. Ngược lại, nó có thể thích nghi với môi trường mới, học kỹ năng mới, thậm chí tái cấu trúc sau tổn thương.

Theo tạp chí Psychology Today, trong nhiều thập kỷ, giới khoa học tin rằng não người trưởng thành gần như đóng khung sau thời thơ ấu. Các nghiên cứu từ nửa sau thế kỷ 20 đã chứng minh điều ngược lại. Nhiều vùng vỏ não vẫn có thể biến đổi ở tuổi trưởng thành, dù mức độ mềm dẻo không cao như thời trẻ.

Khả biến thần kinh giải thích vì sao một kỹ năng ban đầu còn vụng về sẽ trở nên trôi chảy khi được lặp lại đủ lâu. Những kết nối thần kinh được sử dụng thường xuyên sẽ được củng cố, tạo thành lối mòn. Vì thế, thói quen dần trở thành phản xạ tự động.

Gu tin rằng ở tuổi 22, cô đang ở giai đoạn não bộ vẫn còn linh hoạt. "Bạn có thể kiểm soát mình nghĩ gì. Bạn có thể kiểm soát cách mình nghĩ. Và vì thế, bạn có thể kiểm soát mình trở thành ai", cô nói thêm.

Trong 30 giây ngắn ngủi thực hiện phần thi halfpipe, Gu phải đưa ra hàng loạt quyết định chính xác đến từng độ xoay, từng góc bật nhảy. Cô từng mô tả cách hình dung quỹ đạo chỉ một giây trước khi thực hiện cú nhảy, não hoạt động với tốc độ gần như tối đa. Nhưng trước khi bước vào 30 giây đó, là hàng giờ phân tích trong im lặng.

Gu tự nhận bản thân là mọt thống kê, thích phá kỷ lục và đo lường thành tích. Cách cô đối xử với tâm trí cũng mang tinh thần tương tự, đó là quan sát, giả thuyết, điều chỉnh. Viết nhật ký là công cụ giúp cô tách bản thân khỏi cảm xúc tức thời để nhìn rõ mô hình suy nghĩ lặp lại. Mục tiêu của VĐV Trung Quốc lai Mỹ là trở thành phiên bản mà chính cô năm 8 tuổi sẽ ngưỡng mộ.

Quan điểm của Gu nhận được sự ủng hộ từ Arianna Huffington, nhà sáng lập Huffington Post và CEO Thrive Global. Bà cho rằng các VĐV đỉnh cao không thành công nhờ cảm hứng ngẫu nhiên, mà nhờ hệ thống thói quen dựa trên khoa học hành vi.

Theo bà Huffington, việc lặp lại những lựa chọn nhỏ mỗi ngày sẽ củng cố các mạch thần kinh, giúp các hành động được tự động hóa. Điều đó giúp giảm mệt mỏi vì ra quyết định và hạ thấp mức căng thẳng.

Nói cách khác, Gu đang tận dụng một cơ chế sinh học có thật: não thay đổi theo những gì ta lặp lại.

Hình ảnh Gu trên bục nhận huy chương thường gắn với nụ cười tự tin. Nhưng bên ngoài đường trượt, cô là nhân vật gây tranh cãi. Sinh ra tại Mỹ nhưng đại diện Trung Quốc từ năm 2019, Gu liên tục phải trả lời câu hỏi về chính trị, bản sắc và tiền tài trợ.

Trong một cuộc phỏng vấn tại Livigno, Italy, cô thừa nhận halfpipe là khoảnh khắc hiếm hoi không phải đối diện những câu hỏi đó. "Trượt tuyết cho tôi cảm giác nhẹ nhõm", Gu nói.

Dẫu vậy, cô cũng khắt khe với bản thân hơn bất kỳ ai. Sau một lần mất thăng bằng ở lượt đầu, Gu phải tự điều chỉnh tâm lý trước khi quay lại lượt sau. Cô gọi đó là khoảnh khắc trung thực với bản thân, nơi mọi năm tháng tập luyện được phơi bày chỉ trong nửa phút.

Khả biến thần kinh không loại bỏ áp lực. Nó giúp người tập luyện nhận diện và điều chỉnh phản ứng trước áp lực.

Gu đang tận dụng tính khả biến thần kinh ở quy mô cá nhân, xem tâm trí như một phần của quá trình huấn luyện. Không thần thánh hóa, không phủ nhận yếu tố tài năng bẩm sinh, nhưng nhấn mạnh phần có thể kiểm soát.

Trong một thế giới nơi thành công thường được gán cho thiên phú, câu chuyện của Gu nhắc đến yếu tố khác: sự lặp lại có chủ đích. Trượt tuyết đòi hỏi cơ bắp ghi nhớ chuyển động. Tâm trí cũng cần được rèn luyện tương tự.

Phía sau ánh đèn Olympic là những trang nhật ký và những điều chỉnh thầm lặng trong não bộ Gu. Nếu khả biến thần kinh là nền tảng sinh học, thì kỷ luật lặp lại mỗi ngày chính là cây cầu biến lý thuyết thành chiến tích.

Xuân Bình tổng hợp