Luật Tư pháp người chưa thành niên có hiệu lực từ 1/1 là một cột mốc trong hệ thống pháp luật Việt Nam khi lần đầu tiên một văn bản luật chuyên biệt dành riêng cho người chưa thành niên (độ tuổi 14-18) được áp dụng.

Sự khác biệt lớn nhất của Luật Tư pháp người chưa thành niên so với Bộ luật Hình sự là việc xác lập rõ ràng nguyên tắc ưu tiên. Theo Điều 5 của Luật, việc xử lý người chưa thành niên phải bảo đảm "lợi ích tốt nhất của người chưa thành niên là mục tiêu hàng đầu".

Điều này đồng nghĩa, không còn đặt nặng việc "phải bỏ tù" để răn đe, mà cần đánh giá xem biện pháp nào sẽ giúp đứa trẻ nhận thức lỗi lầm và thay đổi tốt nhất.

Phạt tù là biện pháp cuối cùng

Một trong những điểm mới mang tính cách mạng là hệ thống các biện pháp "xử lý chuyển hướng", thay vì đưa trẻ vào quy trình điều tra, truy tố, xét xử đầy áp lực, Luật cho phép áp dụng 12 biện pháp giáo dục ngoài cộng đồng gồm: khiển trách; xin lỗi bị hại; bồi thường thiệt hại; giáo dục tại xã, phường, thị trấn; quản thúc tại gia đình; hạn chế khung giờ đi lại; cấm tiếp xúc với người có nguy cơ dẫn đến người chưa thành niên phạm tội mới; cấm đến địa điểm có nguy cơ dẫn đến người chưa thành niên phạm tội mới; tham gia chương trình học tập, dạy nghề; tham gia điều trị hoặc tư vấn tâm lý và thực hiện công việc phục vụ cộng đồng.

Điều 45 giải nghĩa biện pháp hạn chế khung giờ đi lại là việc giới hạn người chưa thành niên phạm tội ra khỏi nhà vào khung giờ nhất định trong khoảng thời gian từ 18h ngày hôm trước đến 6h sáng hôm sau. Trừ trường hợp cần thiết, họ sẽ được người trực tiếp giám sát cho phép. Thời hạn áp dụng biện pháp hạn chế khung giờ đi lại sẽ từ 3 đến 6 tháng.

Trẻ phạm tội cũng có thể bị cấm giao tiếp, liên lạc, tiếp cận với bị hại, đồng phạm, người có ảnh hưởng tiêu cực đến hành vi của trẻ, có nguy cơ thúc đẩy trẻ phạm tội mới. Trẻ sẽ có thể bị cấm đến địa điểm đã thực hiện hành vi phạm tội hoặc tương tự nơi đã thực hiện hành vi phạm tội, có nguy cơ thúc đẩy phạm tội mới. Thời hạn áp dụng hai biện pháp cấm này từ 6 tháng đến một năm.

12 biện pháp xử lý chuyển hướng này sẽ được áp dụng khi trẻ vị thành niên là đồng phạm có vai trò không đáng kể trong vụ án; phạm tội ít nghiêm trọng, tội rất nghiêm trọng hoặc rất nghiêm trọng do vô ý, trừ trường hợp một số tội như giết người, hiếp dâm, sản xuất ma túy...

>>Xem cụ thể: Trường hợp không được áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng

Luật khẳng định rõ, chỉ khi việc áp dụng 12 biện pháp không bảo đảm hiệu quả, tòa mới áp dụng hình phạt; và ưu tiên phạt cảnh cáo, phạt tiền, cải tạo không giam giữ, hình phạt tù nhưng cho hưởng án treo. Khi xét thấy tất cả các biện pháp trên không đủ giáo dục, răn đe, tòa mới tuyên án phạt tù.

Mô hình "xử lý chuyển hướng" là biện pháp đã được nhiều nước phát triển áp dụng. Ở Mỹ, Canada, Đức, Hà Lan, Nhật Bản, người chưa thành niên phạm tội nhẹ sẽ tránh được quá trình tố tụng nếu tham gia lớp học kỹ năng sống, lao động công ích nhẹ, xin lỗi nạn nhân, bồi thường thiệt hại và tham gia các buổi tham vấn tâm lý. Điều này phù hợp với trẻ có hoàn cảnh khó khăn, thiếu kỹ năng xã hội, với mục đích trọng tâm không phải là phê phán mà là hướng dẫn trẻ, làm sao để không lặp lại.

Pháp, Nhật, Hàn Quốc cũng khuyến khích các mô hình "giám sát tại gia", đảm bảo trẻ không bị cách ly khỏi gia đình, xã hội, giữ được nhịp học tập song phải tuân thủ giờ giấc, việc học hành, không được tiếp xúc với nhóm người ảnh hưởng xấu. Trong mô hình này, phụ huynh của trẻ đóng vai trò trọng tâm, song vẫn có nhân viên thực thi pháp luật giám sát, đánh giá quá trình tiến bộ.

Án tù cao nhất cho tội đặc biệt nghiêm trọng không quá 18 năm

Luật Tư pháp người chưa thành niên vừa có hiệu lực cũng thể hiện sự nhân văn khi quy định: "Không xử phạt tù chung thân hoặc tử hình đối với người chưa thành niên phạm tội". Tinh thần này đã được quy định rải rác tại các Điều 39 và 40 của Bộ luật Hình sự, và tiếp tục được luật mới tái khẳng định.

Ngoài ra, luật cũng quy định, án tù có thời hạn tuyên với người chưa thành niên, phải nhẹ hơn đáng kể so với người trưởng thành.

Cụ thể, Điều 119 quy định: người 16 đến dưới 18 tuổi nếu phạm một trong 5 tội giết người; hiếp dâm; hiếp dâm người dưới 16 tuổi; cưỡng dâm người từ đủ 13 tuổi đến dưới 16 tuổi; sản xuất trái phép chất ma túy, mức hình phạt cao nhất không quá 3/4 mức hình phạt tù mà điều luật quy định (nhưng không quá 18 năm).

Với các tội danh khác có khung phạt tù chung thân hoặc tử hình mà không phải 5 tội trên, mức hình phạt cao nhất không quá 3/5 mức hình phạt tù mà điều luật quy định (nhưng không quá 15 năm).

Với người 14 đến dưới 16 tuổi: Phạm một trong 5 tội: giết người; hiếp dâm; hiếp dâm người dưới 16 tuổi; cưỡng dâm người từ đủ 13 tuổi đến dưới 16 tuổi; sản xuất trái phép chất ma túy, mức hình phạt cao nhất không quá 1/2 mức hình phạt tù mà điều luật quy định (nhưng không quá 12 năm).

Với các tội danh khác có khung phạt tù chung thân hoặc tử hình mà không phải 5 tội trên, mức hình phạt cao nhất không quá 2/5 mức hình phạt tù mà điều luật quy định (nhưng không quá 9 năm).

Điều này đồng nghĩa, án tù nặng nhất cho người dưới 16 tuổi là 12 năm; còn người 16 đến dưới 18 tuổi là 18 năm.

Theo luật sư Trịnh Văn Tuyến (Văn phòng luật sư Giang Thanh, Hà Nội) việc ấn định mức trần hình phạt thấp hơn người lớn thể hiện quan điểm: Trẻ em phạm tội phần lớn là do sự thiếu hiểu biết, do hoàn cảnh tác động hoặc tâm sinh lý chưa hoàn thiện, vì vậy cần cho các em cơ hội quay về sớm hơn để làm lại cuộc đời, hơn là thẳng tay trừng trị.

Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024 là một bản thiết kế pháp lý mang tính văn minh cao, thể hiện sự tiến bộ vượt bậc của tư pháp Việt Nam. Thay vì chỉ sử dụng "roi vọt" pháp lý, nhà làm luật đã chọn cách dùng giáo dục, sự thấu cảm và những quy trình thân thiện để cảm hóa, giáo dục những nhân cách lầm lỡ.

"Một đứa trẻ phạm tội là nỗi đau của xã hội, nhưng một đứa trẻ được cứu chuộc từ lỗi lầm để trở thành công dân tốt chính là thành công của một nền tư pháp nhân văn", luật sư nêu quan điểm.

Hải Thư