Thông điệp được Thủ tướng Phạm Minh Chính nêu tại Lễ khai mạc Hội nghị Bộ trưởng Số ASEAN (ADGMIN) lần thứ 6, tổ chức sáng 15/1 tại Hà Nội. Hội nghị năm nay có chủ đề "ASEAN thích ứng: Từ kết nối hạ tầng đến kết nối trí tuệ".

Theo Thủ tướng, chủ đề không chỉ phản ánh tầm nhìn chiến lược mà còn khẳng định khát vọng kiến tạo một cộng đồng ASEAN số thông minh, liên kết sâu rộng, năng động, sáng tạo và có trách nhiệm trong kỷ nguyên số.

Nhắc lại thành quả sau gần sáu thập kỷ phát triển, ông cho biết ASEAN đã vươn lên thành một trong những khu vực tăng trưởng năng động nhất thế giới, là nền kinh tế lớn thứ năm toàn cầu với GDP hơn 3.700 tỷ USD và gần 700 triệu dân, trong đó khoảng 60% là người trẻ. Kinh tế số ASEAN năm 2025 đạt gần 300 tỷ USD, gấp đôi năm 2020, tỷ lệ người dùng Internet vượt 75%, thanh toán số tăng trưởng trên 50% mỗi năm, thương mại điện tử phát triển mạnh.

"Những con số này phản ánh rõ nỗ lực chung của ASEAN trong kết nối hạ tầng, con người và thị trường, từng bước hình thành một không gian kinh tế số thống nhất, năng động và có sức cạnh tranh cao", ông nói. Tuy nhiên, theo người đứng đầu Chính phủ, dù đạt nhiều kết quả quan trọng, Việt Nam nói riêng và ASEAN nói chung vẫn đang đứng trước những thách thức lớn, mang tính cấu trúc và dài hạn trong kỷ nguyên số.

Theo ông, Cách mạng công nghiệp lần thứ tư mở ra những cơ hội phát triển chưa từng có, nhưng cũng tiềm ẩn nguy cơ tụt hậu nếu các quốc gia không kịp thích ứng. Cạnh tranh chiến lược về công nghệ, dữ liệu và không gian số ngày càng gay gắt giữa các nước đang tạo sức ép lớn lên môi trường hòa bình, ổn định và hợp tác phát triển. Cùng với đó, khoảng cách số giữa các quốc gia ASEAN, giữa các vùng miền, giữa thành thị và nông thôn, vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo vẫn còn rất lớn, khiến một bộ phận người dân chưa được tiếp cận đầy đủ các dịch vụ số thiết yếu.

Thủ tướng cũng thẳng thắn chỉ ra điểm nghẽn của quá trình chuyển đổi số, khi thể chế số chưa theo kịp thực tiễn phát triển nhanh của công nghệ, hạ tầng số thiếu đồng bộ, chưa hiện đại, trong khi nguồn nhân lực số chất lượng cao còn thiếu hụt. Đặc biệt, nguy cơ mất an ninh mạng, lừa đảo trực tuyến và tội phạm mạng gia tăng cả về quy mô lẫn mức độ tinh vi đang trở thành thách thức chung của toàn khu vực.

"Điều này đòi hỏi sự hợp tác chặt chẽ, phản ứng nhanh và xử lý đồng bộ, có hiệu quả", ông nói.

Từ những thách thức đó, hướng tới tầm nhìn Cộng đồng ASEAN năm 2045 năng động, tự cường và gắn kết, người đứng đầu Chính phủ Việt Nam đề xuất ba định hướng lớn để các Bộ trưởng cùng thảo luận và cụ thể hóa trong chương trình hợp tác thời gian tới.

Đầu tiên, theo ông, là cần tăng cường niềm tin số và xây dựng thể chế thích ứng bởi niềm tin là nền tảng quan trọng nhất của chuyển đổi số.

"Niềm tin rất quan trọng. Chúng ta có đối thoại thì mới có niềm tin và chúng ta phải xây dựng được niềm tin số và thể chế thích ứng", ông nói, thêm rằng ASEAN cần thúc đẩy hình thành một hệ sinh thái số nhân văn, lấy con người làm trung tâm, được dẫn dắt bởi các chuẩn mực đạo đức và bảo đảm lợi ích hài hòa của mọi chủ thể.

Trong đó, quản trị trí tuệ nhân tạo có ý nghĩa đặc biệt. Thủ tướng nhấn mạnh, con người tạo ra AI nhưng phải kiểm soát được sự phát triển của AI, không để bị động hay phụ thuộc vào công nghệ. Việc triển khai thực chất các hướng dẫn của ASEAN về quản trị đạo đức AI, từng bước vận hành hiệu quả mạng lưới an toàn AI khu vực là yêu cầu cấp thiết trong bối cảnh AI ngày càng thâm nhập sâu vào mọi mặt đời sống. Song song, ASEAN cần hoàn thiện khuôn khổ pháp lý và cơ chế phối hợp về dữ liệu dùng chung. "Chúng ta phải xây dựng được cơ sở dữ liệu chung mới có thể phát triển được trí tuệ nhân tạo chung của ASEAN", Thủ tướng nói, thừa nhận đây là nhiệm vụ khó khăn, thách thức nhưng cũng là xu thế phát triển, đòi hỏi cần có giải pháp phù hợp và hiệu quả.

Định hướng thứ hai là phát triển hạ tầng số hiện đại, thúc đẩy kết nối số thông minh, đồng bộ và bền vững. Theo Thủ tướng, ASEAN cần nâng cấp mạnh mẽ hạ tầng số, đặc biệt hệ thống cáp quang biển, cáp quang đất liền và các trung tâm dữ liệu, nhằm đáp ứng nhu cầu phát triển và nâng cao khả năng chống chịu. Việc phát triển và kết nối trung tâm dữ liệu giữa các quốc gia ASEAN được coi là nền tảng quan trọng cho không gian số chung của khu vực.

Ông cũng đề xuất ASEAN sớm xúc tiến hợp tác nghiên cứu, phát triển vệ tinh phục vụ giám sát thiên tai, quản lý tài nguyên và cung cấp Internet cho vùng sâu, vùng xa, hải đảo, qua đó bảo đảm tính độc lập và chủ động của khu vực. Cùng với hạ tầng số, việc nghiên cứu xây dựng lưới điện ASEAN xanh, sạch, an toàn được đặt ra nhằm bảo đảm nguồn năng lượng bền vững cho hạ tầng số và kết nối số. ASEAN đồng thời cần đẩy mạnh kết nối xuyên biên giới để dòng chảy dữ liệu và các giao dịch số như thanh toán số, thương mại điện tử, chữ ký số, định danh số được lưu thông thông suốt, liền mạch.

Định hướng thứ ba là bảo đảm an ninh mạng và phát triển nhân lực số. Theo Thủ tướng, ASEAN cần nâng cao hiệu quả chia sẻ thông tin, tăng cường diễn tập chung và củng cố lòng tin để ứng phó kịp thời với các cuộc tấn công mạng. Hợp tác phòng chống lừa đảo trực tuyến và tội phạm mạng phải được đẩy mạnh trong bối cảnh các hình thức tấn công ngày càng tinh vi. Song song, việc phát triển nguồn nhân lực số chất lượng cao, nhất là trong các lĩnh vực dữ liệu lớn, AI, điện toán đám mây và Internet vạn vật, phổ cập kỹ năng số toàn dân, được coi là điều kiện then chốt để chuyển đổi số đi vào chiều sâu.

Từ thực tiễn trong nước, Thủ tướng chia sẻ Việt Nam đang triển khai phong trào "Bình dân học vụ số" với tinh thần mọi người đều học và tham gia. Theo ông, Chính phủ số, kinh tế số và xã hội số sẽ khó đạt hiệu quả cao nếu thiếu công dân số, do đó Việt Nam đang xây dựng đề án phát triển công dân số một cách nhanh nhất có thể, trên nguyên tắc không để ai bị bỏ lại phía sau.

Trước đó, trong phát biểu khai mạc, Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Nguyễn Mạnh Hùng cũng cho rằng, để hiện thực hóa tinh thần thích ứng của ASEAN, khu vực cần cùng nhau tập trung triển khai những chuyển đổi mang tính nền tảng trong tư duy và cách tiếp cận phát triển số.

Theo Bộ trưởng, trọng tâm trước hết là chuyển dịch từ hạ tầng viễn thông truyền thống sang hạ tầng số và hạ tầng trí tuệ, nơi các thành phần như điện toán đám mây, dữ liệu, trí tuệ nhân tạo, AIoT, 5G/6G và vệ tinh tích hợp đồng bộ. Trong cấu trúc mới này, AI không còn là một ứng dụng riêng lẻ mà trở thành một phần của hạ tầng số. "Mỗi quốc gia có hạ tầng trí tuệ của riêng mình, và ASEAN cần có hạ tầng trí tuệ ASEAN", Bộ trưởng nhấn mạnh.

Cùng với hạ tầng, ông cho rằng ASEAN cần chuyển từ Chính phủ điện tử sang Chính phủ số, vận hành và ra quyết định dựa trên dữ liệu và trí tuệ nhân tạo, gắn với mục tiêu phát triển bền vững và năng lực ứng phó trước các rủi ro, bất định và thảm họa. Song song là sự dịch chuyển từ dịch vụ số đơn lẻ sang xây dựng hệ sinh thái số tin cậy, tăng cường hợp tác khu vực trong phòng chống lừa đảo trực tuyến, bảo vệ quyền riêng tư, bảo đảm an toàn điện toán đám mây và trao đổi dữ liệu xuyên biên giới.

Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng nhận định, phát triển số bao trùm cũng cần được tiếp cận theo cách mới, không dừng ở mở rộng kết nối, mà phải nâng cao năng lực số cho người dân, chuyển từ mở rộng khả năng tiếp cận kinh tế số sang xây dựng xã hội số, nơi người dân được trao quyền và trở thành chủ thể của chuyển đổi số.

Về nguồn nhân lực, trọng tâm phát triển cần chuyển từ nhân lực số phổ thông sang nguồn nhân lực chất lượng cao, đặc biệt trong các lĩnh vực trí tuệ nhân tạo, an ninh mạng, điện toán đám mây và khoa học dữ liệu, gắn với năng lực làm chủ, ứng dụng và quản trị các công nghệ mới. Trong lĩnh vực đổi mới sáng tạo, ASEAN cần chuyển từ hỗ trợ khởi nghiệp đơn lẻ sang xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo năng động, thúc đẩy cơ chế thử nghiệm chính sách (sandbox), kinh tế sáng tạo, dữ liệu mở và thương mại hóa kết quả nghiên cứu thông qua các mô hình spin-off và liên doanh.

Ở góc độ kinh tế, thương mại và công nghiệp, Bộ trưởng nhấn mạnh yêu cầu chuyển từ mở cửa dịch vụ số xuyên biên giới sang vận hành thị trường số thông suốt, bảo đảm cạnh tranh bình đẳng, thúc đẩy chuyển đổi công nghiệp thông minh, dịch vụ số và thương mại logistics, tạo thuận lợi cho thương mại xuyên biên giới. Đồng thời, trụ cột chuyển đổi số xanh cần được bổ sung, với định hướng phát triển trung tâm dữ liệu xanh, kinh tế tuần hoàn ICT và tích hợp các tiêu chí ESG (môi trường - xã hội - quản trị) vào chính sách số của ASEAN.

"Chúng tôi tin tưởng nếu cùng nhau hành động một cách quyết liệt và phối hợp chặt chẽ, ASEAN sẽ không chỉ theo kịp tiến trình chuyển đổi số toàn cầu mà còn có thể đóng vai trò chủ động trong định hình tương lai số của khu vực và thế giới", Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng nói.

Từ góc nhìn khu vực, Tổng thư ký ASEAN Kao Kim Hourn đánh giá chuyển đổi số đang tái định hình sâu sắc cách ASEAN làm việc, giao tiếp, quản trị và đổi mới. "Chuyển từ kết nối số sang trí tuệ kết nối là chìa khóa để nâng cao năng lực cạnh tranh, đổi mới và năng suất của khu vực", ông nhấn mạnh, đồng thời ghi nhận vai trò của Việt Nam trong việc dẫn dắt xây dựng Kế hoạch Tổng thể Số ASEAN 2030.

Theo Tổng thư ký, chuyển đổi số đang tái định hình sâu sắc cách ASEAN làm việc, quản trị và đổi mới. Ông nhấn mạnh Hiệp định Khung Kinh tế Số ASEAN là cam kết tham vọng nhất từ trước tới nay, hướng tới khuôn khổ kinh tế số toàn khu vực đầu tiên trên thế giới, với mục tiêu ký kết trong năm nay. Về tương lai, ông nhấn mạnh ba ưu tiên chung: chuyển từ kết nối sang trí tuệ kết nối; tăng cường hợp tác công - tư, đặc biệt với doanh nghiệp vừa và nhỏ; và chuẩn bị nguồn nhân lực cho tương lai số, nhằm bảo đảm tăng trưởng bao trùm và không để ai bị bỏ lại phía sau.

Khép lại lễ khai mạc, Thủ tướng Phạm Minh Chính cho biết Việt Nam cam kết tiếp tục là thành viên chủ động, tích cực và có trách nhiệm trong hợp tác số với ASEAN, sẵn sàng chia sẻ kinh nghiệm và hỗ trợ các nước còn khó khăn để thu hẹp khoảng cách số. "Chúng ta đoàn kết mới có sức mạnh, hợp tác mới có lợi ích và đối thoại mới tăng cường được lòng tin", Thủ tướng nói, khẳng định tinh thần đoàn kết, thống nhất là giá trị cốt lõi của ASEAN trong giai đoạn phát triển mới.

"Những cam kết tại Hội nghị sẽ góp phần hình thành thể chế đồng bộ, hạ tầng số liên thông và không gian số an toàn, tạo nền tảng cho phát triển, thu hẹp khoảng cách số, nâng cao năng lực cạnh tranh và vị thế của các nước ASEAN, đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp tham gia sâu vào chuỗi giá trị khu vực và toàn cầu, hiện thực hóa tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045", Thủ tướng nhấn mạnh.

Lưu Quý