Một hôm, bà Sampat Pal Devi, người phụ nữ sống tại một ngôi làng ở bang Uttar Pradesh, miền Bắc Ấn Độ, chứng kiến cảnh một người đàn ông đánh đập vợ dã man. Khi bà can ngăn, ông ta quay sang chửi bới. Hôm sau, bà quay lại cùng một cây gậy tre và năm phụ nữ khác, cho gã chồng vũ phu này một "bài học".

Tin tức lan truyền nhanh chóng, nhiều phụ nữ tìm đến Sampat Pal Devi nhờ "can thiệp bằng gậy tre". Trước số người tình nguyện tham gia ngày càng đông, năm 2006, bà quyết định thành lập một hội chị em, có đồng phục và tên gọi. Chiếc sari màu hồng được chọn để tượng trưng cho nữ tính và sức mạnh thầm lặng.

Đó là những dòng giới thiệu trên website chính thức của Gulabi Gang - nhóm tự vệ do Sampat Pal Devi sáng lập, quy tụ hàng trăm nghìn phụ nữ trên khắp bang Uttar Pradesh.

Sampat Pal Devi sinh ra trong một gia đình nghèo ở Uttar Pradesh - bang đông dân nhất Ấn Độ, đồng thời có tỷ lệ mù chữ, tảo hôn và bạo lực gia đình cao.

Bà kết hôn từ rất sớm, hầu như không được tiếp cận giáo dục chính quy. Năm 12 tuổi, Devi bị gả cho một người hơn mình 10 tuổi; đến năm 20 tuổi, bà đã sinh năm người con. Mẹ chồng ép bà ở nhà, sinh con trai và tuân thủ tục che mặt nơi công cộng. Devi từ chối cam chịu. "Khi bị mắng vì không che mặt, tôi nói ‘được thôi’ rồi tự giật mạnh tấm khăn khỏi đầu", bà kể.

Cuộc đời bà, cũng như hàng triệu phụ nữ nông thôn Ấn Độ khác, gắn với lao động nặng nhọc, sự phụ thuộc kinh tế và vị thế thấp trong gia đình lẫn xã hội.

Devi cho biết đã chứng kiến quá nhiều cảnh phụ nữ bị đánh đập, xâm hại tình dục hoặc tước đoạt quyền lợi. Với những phụ nữ nghèo, ít học, việc tiếp cận tòa án gần như không thể.

Khoảng năm 2006, bà cùng một nhóm nhỏ phụ nữ địa phương liên kết để tự bảo vệ mình và những người cùng cảnh ngộ. Họ chọn màu hồng (gulabi) làm biểu tượng - dịu dàng nhưng cũng thể hiện sự đoàn kết và phản kháng.

Mỗi thành viên Gulabi Gang được phát một chiếc sari màu hồng và gậy tre (lathi). Ở nông thôn Ấn Độ, gậy tre vốn quen thuộc, nhưng khi hàng chục phụ nữ cùng mang theo, nó trở thành biểu tượng răn đe mạnh mẽ. Gậy không chỉ dùng để tự vệ, mà còn thể hiện quyết tâm không cam chịu.

Ban đầu, nhóm tập trung bảo vệ phụ nữ khỏi bạo lực gia đình. Khi nhận tin báo, các thành viên sẽ kéo đến nhà nạn nhân, đối mặt trực tiếp với người chồng hoặc gia đình chồng, yêu cầu chấm dứt bạo lực, xin lỗi công khai và cam kết không tái diễn. Nếu kẻ bạo hành ngoan cố, Gulabi Gang sẵn sàng gây sức ép tập thể.

Không dừng ở đó, nhóm còn can thiệp các vụ tảo hôn, đặc biệt là hôn nhân trẻ em gái. Khi phát hiện gia đình chuẩn bị gả con chưa đủ tuổi, họ đến tận nơi, giải thích tác hại và gây áp lực buộc hủy lễ cưới.

"Khi một phụ nữ tìm cách gia nhập Gulabi Gang, đó là vì cô ấy đã chịu bất công và không còn lựa chọn nào khác", Suman Singh, Phó chỉ huy nhóm, nói năm 2014.

Khi bạo lực là "bước đường cùng"

"Gulabi Gang tạo ra sức mạnh lớn trong việc bảo vệ quyền phụ nữ và thức tỉnh tinh thần phản kháng", ông Arvind Sen, cảnh sát trưởng quận Banda, thừa nhận.

Theo Sampat Pal Devi, Gulabi Gang đặt mục tiêu hỗ trợ phụ nữ thoát khỏi vòng luẩn quẩn của nghèo đói và bạo lực, đồng thời bảo vệ các quyền cơ bản của con người. Họ chỉ hành động khi hệ thống công quyền bỏ rơi người nghèo, đặc biệt là phụ nữ. Với nhóm, bạo lực không phải mục tiêu, mà là lựa chọn cuối cùng khi mọi con đường hợp pháp đều bị chặn.

Cách làm này khiến Gulabi Gang trở thành tâm điểm tranh cãi. Nhiều ý kiến cho rằng nhóm đã vượt ranh giới pháp quyền và có nguy cơ cổ vũ bạo lực.

Bản thân Sampat Pal Devi thừa nhận, ước mơ của bà không phải thấy phụ nữ cầm gậy đòi công lý. Nhưng khi bất công trở thành "bình thường", đứng yên đồng nghĩa tiếp tay cho cái ác.

Theo thời gian, Gulabi Gang không còn là nhóm nhỏ ở Uttar Pradesh mà phát triển thành phong trào với hàng chục nghìn thành viên, lan ra nhiều bang khác. Tính đến năm 2020, nhóm có hơn 400.000 thành viên, độ tuổi từ 16 đến 60.

Ngoài bảo vệ phụ nữ, Gulabi Gang mở rộng sang giáo dục, khuyến khích trẻ em gái đến trường, nâng cao nhận thức về quyền phụ nữ, phản đối tập tục phân biệt giới và đòi hỏi của hồi môn. Nhóm cũng hỗ trợ phụ nữ học chữ, hướng tới độc lập tài chính và ngăn chặn lao động trẻ em.

Năm 2008, Sampat Pal Devi cùng các thành viên thành lập trường Gulabi Gang Bal Vidyalaya tại quận Banda. Một số thành viên còn tham gia chính trị địa phương. Năm 2010, 21 phụ nữ từ Gulabi Gang được bầu vào các hội đồng làng (panchayat), giám sát các vấn đề như xây dựng hạ tầng và vệ sinh môi trường.

Câu chuyện về những chiếc sari hồng và gậy tre được đưa vào phim tài liệu Gulabi Gang (2012) và phim Bollywood Gulaab Gang (2014) với sự tham gia của nhiều diễn viên nổi tiếng.

Hải Thư (Theo ATI, Gulabi Gang, Uneath Women, Al Jazeera)