Nikola Tesla (1856–1943) được giới khoa học hiện đại công nhận là một trong những nhà phát minh vĩ đại nhất lịch sử. Với hơn 700 bằng sáng chế, ông là cha đẻ của động cơ cảm ứng và hệ thống điện xoay chiều – nền tảng đang vận hành nền văn minh nhân loại.

Ông được ghi nhận là người phát minh ra bóng đèn huỳnh quang và đèn neon, cũng như bugi cho động cơ đốt trong. Ông cũng đặt nền tảng cho radar, kính hiển vi điện tử và lò vi sóng. Ông thậm chí còn nghiên cứu cả robot học, đi trước thời đại rất xa.

Tesla sinh ra tại làng Smiljan, thuộc Đế quốc Áo (nay là Croatia), trong một gia đình người Serbia. Cha ông là linh mục, còn mẹ có khả năng chế tạo các dụng cụ gia đình tinh xảo. Tesla sau này luôn khẳng định mẹ là người truyền cho ông khiếu sáng tạo.

Ông hoàn thành chương trình trung học sớm hơn dự kiến một năm, rồi học kỹ thuật điện tại Đại học Bách khoa Áo ở Graz. Tại đây, ông bắt đầu nghiên cứu về dòng điện xoay chiều sau khi được thầy giáo vật lý cho quan sát một máy phát điện Gramme.

Tesla đọc rất nhiều và được cho là có trí nhớ siêu phàm, vượt xa khả năng ghi nhớ hình ảnh của bộ não thông thường. Ngoài việc hình dung ra những sơ đồ hoàn chỉnh của các phát minh, Tesla có thể làm việc dựa vào trí nhớ mà không cần vẽ chúng.

Năm 1884, Tesla chuyển đến Mỹ để làm việc với Thomas Edison, nhưng hai người cuối cùng trở thành đối thủ của nhau vì khác biệt về quan điểm và cách làm việc. Tesla dựa vào những khoảnh khắc ý tưởng "lóe sáng", hình dung ra phát minh trong đầu một cách chi tiết trước khi bắt tay vào giai đoạn chế tạo. Edison lại là người theo phương pháp thử và sai, ông mô tả phát minh là "5% cảm hứng và 95% mồ hôi công sức".

Sự đối đầu giữa hai người còn được giới khoa học gọi là "Cuộc chiến dòng điện". Theo một tài liệu của Bộ Năng lượng Mỹ, Edison phát triển dòng điện một chiều – dòng điện chạy liên tục theo một hướng duy nhất, giống như trong pin hoặc pin nhiên liệu. Trong những năm đầu sau khi điện được phát minh, dòng điện này là tiêu chuẩn ở Mỹ.

Vấn đề là nó không dễ dàng chuyển đổi sang điện áp cao hơn hoặc thấp hơn, lại tốn kém vì cần nhiều dây đồng. Tesla tin rằng dòng điện xoay chiều chính là giải pháp. Dòng điện này đảo chiều một số lần nhất định mỗi giây và có thể chuyển đổi được sang các điện áp khác nhau tương đối dễ dàng bằng cách sử dụng máy biến áp.

Năm 1887, Tesla nộp đơn xin 7 bằng sáng chế, gồm một hệ thống hoàn chỉnh có máy phát điện, máy biến áp, đường dây truyền tải, động cơ và hệ thống chiếu sáng. Tin tức về những phát minh này đến tai của nhà sáng chế và nhà công nghiệp mạo hiểm George Westinghouse. Ông đề nghị trả 5.000 USD tiền mặt và 150 cổ phiếu của tập đoàn để mua lại các bằng sáng chế này.

Chính lúc này, Edison phát động một cuộc tuyên truyền chống lại dòng điện xoay chiều. Westinghouse nhớ Edison từng nói rằng dòng điện một chiều giống "một dòng sông chảy êm đềm ra biển, trong khi dòng điện xoay chiều như dòng thác dữ dội ào ạt đổ xuống vực sâu".

Cơ hội đến khi tập đoàn Westinghouse thắng thầu dự án chiếu sáng cho Hội chợ Thế giới Chicago - hội chợ hoàn toàn sử dụng điện đầu tiên trong lịch sử, khai mạc ngày 1/5/1893. Tối hôm đó, Tổng thống Grover Cleveland nhấn nút để một trăm nghìn bóng đèn sợi đốt thắp sáng các tòa nhà theo phong cách tân cổ điển của khu hội chợ.

Từ đó trở đi, hơn 80% số thiết bị điện được đặt hàng tại Mỹ là dành cho dòng điện xoay chiều.

Theo Hiệp hội khoa học Mỹ, những thành tựu của Tesla ngày nay vẫn còn bị đánh giá thấp. Trong khi Edison được ghi nhận là người phát minh ra bóng đèn, thì chính dòng điện xoay chiều của Tesla mới là thứ cung cấp năng lượng cho phần lớn thế giới.

Tương tự, trong khi Guglielmo Marconi được biết đến rộng rãi là người phát minh ra radio, thì công trình của Tesla đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển của nó. Trên thực tế, Tòa án Tối cao đã bác bỏ bằng sáng chế của Marconi vào năm 1943, ghi nhận Tesla mới là người đầu tiên được cấp bằng sáng chế cho công nghệ radio.

Bên cạnh đó, năm 1891, Tesla đã phát minh "cuộn dây Tesla" (Tesla coil), một máy biến áp tần số cao, làm cơ sở cho các thí nghiệm về chiếu sáng điện, tia X, huỳnh quang, điện trị liệu và truyền tải năng lượng điện không dây.

Cuộn dây Tesla là một phát minh mang tính cách mạng, bởi ăng-ten radio và điện báo thời kỳ đầu đều sử dụng phát minh này. Radio và tivi ngày nay vẫn sử dụng các biến thể của cuộn dây Tesla.

Giống như nhiều tài năng xuất chúng khác, Tesla cũng có những đặc điểm "không giống ai". Ông mắc chứng rối loạn ám ảnh cưỡng chế, bị ám ảnh với con số 3 và các bội số của nó. Chẳng hạn, ông chỉ chịu ở trong những phòng khách sạn có số phòng chia hết cho ba.

Dù khác biệt quan điểm, Tesla có điểm chung với Edison ở chỗ ngủ rất ít. Ngay cả khi đã già, Tesla chỉ ngủ hai hoặc ba tiếng mỗi đêm. Có ghi chép cho rằng ông từng làm việc liên tục 84 giờ mà không nghỉ ngơi.

Tesla qua đời ở tuổi 86, trong một căn phòng khách sạn ở New York mà ông gọi là nhà. Nhiều năm sau, phần lớn công trình ông để lại được công bố và trưng bày tại Bảo tàng Nikola Tesla ở Belgrade, nơi lưu giữ hơn 160.000 tài liệu gốc và hơn 1.000 bản kế hoạch và bản vẽ về các công trình của ông.

Năm 2003, Martin Eberhard and Marc Tarpenning - hai nhà sáng lập hãng xe điện Tesla hiện nay - chọn đặt tên công ty của mình theo tên ông như cách để tri ân một nhà phát minh thiên tài.

"Nếu không có tầm nhìn và sự thông minh của Tesla, những chiếc xe của chúng tôi sẽ không thể ra đời", một bài đăng cũ trên trang web của hãng xe giải thích.

Khánh Linh (Theo AAAS, PBS, Forbes, Business Insiders)