Ở tuổi 48, cô Oanh, giáo viên mầm non tại Phú Thọ, cho hay con số này mới được tăng hai năm nay, còn trước đó là 3,3 triệu. Dù vậy, thu nhập của cô giáo 13 năm kinh nghiệm mới chỉ bằng 60% mức lương thấp nhất của giáo viên biên chế và bằng một nửa lương trung bình của người lao động năm 2024.

Do hợp đồng ký với huyện, sau khi chuyển về cấp xã, cô Oanh và hàng trăm đồng nghiệp bị chậm lương. Đến tháng 11/2025, cô mới nhận được lương của tháng 9, 10. Trong đó, 1,7 triệu đồng do tỉnh Phú Thọ hỗ trợ, gần 2,6 triệu do xã chi trả.

"Lương đã thấp mà tháng nào cũng phải thấp thỏm có được nhận đúng ngày, đủ tiền hay không", cô Oanh thở dài.

Mỗi ngày làm việc 10-11 tiếng, áp lực trông giữ trẻ nhỏ ở độ tuổi trung niên khiến cô mệt mỏi. Nữ giáo viên ngậm ngùi nhìn đồng nghiệp biên chế nhận lương 10-15 triệu đồng và thưởng khoảng 10 triệu theo Nghị định 73, trong khi mình "không có gì".

"Chẳng biết phải sống lay lắt thế này đến bao giờ?", cô nói.

Tại Nghệ An, đây là day dứt lớn nhất của cô Liên, giáo viên hợp đồng dạy Âm nhạc, kiêm Tổng phụ trách Đội, trường THCS Nghi Hương, phường Cửa Lò.

Cô Liên vào nghề từ năm 2009, ký hợp đồng không xác định thời hạn với xã Cửa Lò cũ. Lúc mới đi dạy, cô hưởng hệ số 2,1, rồi dần được tăng, hiện là 3,65, tổng thu nhập hơn 11 triệu đồng.

"Nhìn thì tưởng ổn, nhưng nếu xét tới hơn 16 năm theo nghề thì vẫn thấp, trong khi chi tiêu sinh hoạt ngày càng lớn bởi vật giá leo thang", cô Liên chia sẻ.

Ở huyện Anh Sơn, thầy Cao Xuân Tiến, 45 tuổi, trường THCS Phúc Sơn, với 19 năm đứng lớp, chỉ nhận lương tối thiểu vùng khoảng 3,4 triệu đồng một tháng. Số thực nhận chỉ còn 1,85 triệu, sau khi trừ các khoản bảo hiểm.

"Gần hai thập kỷ công tác, đến nay con đường vào biên chế vẫn chưa mở", thầy Tiến chia sẻ.

"Thân phận hợp đồng" khiến cô Liên, thầy Tiến và hàng trăm đồng nghiệp đang thấp thỏm. Từ cuối năm 2025, tỉnh Nghệ An giao biên chế hưởng lương ngân sách cho trường học, thay vì qua cấp huyện như trước. Nhóm lao động hợp đồng với huyện trước đây bị nợ lương, vì không nằm trong khung biên chế được duyệt.

Cả nước hiện có khoảng 50.000 giáo viên hợp đồng. Trong khi đó, ngành giáo dục thiếu gần 120.000 giáo viên, trầm trọng nhất là bậc mầm non (45.000 người).

"Đây là nghịch lý mang tính hệ thống", theo ông Quân, lãnh đạo một phường ở Hà Nội, từng nhiều năm làm quản lý trong ngành giáo dục.

Các chuyên gia chỉ ra hai lý do chính của "nghịch lý" này.

Một là cơ chế giao chỉ tiêu biên chế cứng nhắc. Theo một lãnh đạo xã ở huyện Hưng Nguyên (cũ), tỉnh Nghệ An, việc này đang dựa trên định mức sĩ số học sinh - vốn biến động từng năm, từ đó gây ra tình trạng thừa, thiếu cục bộ. Môn thừa vẫn phải giữ người, còn môn thiếu lại không có chỉ tiêu tuyển mới.

Ông Trương Đình Thăng, hiệu trưởng Cao đẳng Sư phạm Quảng Trị, nhìn nhận nhân sự ngành giáo dục không như các đơn vị sự nghiệp khác. Ví dụ năm nay, số học sinh mới của một trường là ba lớp, nhưng năm sau tăng lên 4-5 lớp, thì cần nhiều thầy cô hơn.

Thực tế cho thấy số giáo viên không theo kịp mức tăng của học sinh. Trong 10 năm (2014-2024), học sinh cả nước tăng từ 17,5 lên 21,8 triệu, tương đương 22%. Nhưng số giáo viên chỉ tăng 3,75%, thậm chí ở bậc phổ thông (lớp 1-12), học sinh tăng 19% còn giáo viên giảm 4%.

Lý do thứ hai là quy trình tuyển dụng bị hành chính hóa, theo ông Quân. Hiện, việc thi hoặc xét viên chức còn rườm rà, kéo dài, đôi lúc nặng bằng cấp, chứng chỉ phụ mà chưa thực sự ưu tiên đánh giá năng lực của giáo viên đã cống hiến lâu năm.

"So về chứng chỉ tiếng Anh, Tin học, khả năng sử dụng công nghệ chẳng hạn, thì làm sao các thầy cô 30-40 tuổi có thể vượt được lớp trẻ mới ra trường", ông Quân nói.

Cô Oanh từng trượt đợt xét của Phú Thọ hồi năm 2023 một cách "éo le". Sau 10 năm, tỉnh mới có đợt xét biên chế mầm non, ưu tiên người đóng bảo hiểm từ năm 2015. Vào nghề từ năm 2012, nhưng tới năm 2017 cô mới được đóng bảo hiểm xã hội, nên bị loại.

"Tôi đã nghĩ với thời gian công tác, mình sẽ được nhưng rồi lại trượt vì số năm đóng bảo hiểm", cô tâm tư.

Hiệu trưởng một trường THCS ở Hà Nội nhìn nhận việc để giáo viên hợp đồng hưởng lương thấp, mòn mỏi chờ biên chế sẽ gây ra hệ lụy lớn.

Theo cô, giáo dục cần sự ổn định và liên tục. Giáo viên nếu luôn trong tư thế bấp bênh và lo âu về "cơm áo gạo tiền" sẽ khó dồn 100% tâm huyết cho công việc. Chưa kể, dẫn đến "chảy máu chất xám" vì người có năng lực sẽ rời bỏ khối công lập để sang tư thục, hoặc chuyển hẳn việc. Đội ngũ giáo viên hiện hữu sẽ áp lực hơn, kiệt sức và giảm hiệu quả làm việc.

Theo ông Nguyễn Văn Ngai, nguyên Phó giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo TP HCM, cần có cơ chế xét tuyển đặc thù với nhóm giáo viên hợp đồng lâu năm.

Ông gợi ý một số tiêu chí như số năm công tác, tỷ lệ đạt xếp loại hoàn thành tốt, xuất sắc nhiệm vụ và đánh giá của hội đồng chuyên môn về năng lực giảng dạy. Nếu đạt, giáo viên hợp đồng nên được đặc cách vào biên chế.

"Những tiêu chí nên ổn định, công khai để ai cũng nắm được, đồng thời trở thành mục tiêu cho thầy cô phấn đấu", ông Ngai nói.

Lâu dài, ông Quân cho rằng ngành nội vụ cần xét riêng biên chế cho ngành giáo dục và không nên tinh giản biên chế một cách cơ học, như cơ quan hành chính thông thường. Ngành giáo dục nên đẩy mạnh phân cấp, giao quyền tự chủ nhân sự cho các trường gắn với trách nhiệm giải trình, bởi hiệu trưởng sẽ hiểu rõ trường thiếu ai, cần ai.

Theo dự thảo nghị định thi hành Luật Nhà giáo, thực hành giảng dạy trở thành phần bắt buộc trong tuyển dụng giáo viên, ông Thăng kỳ vọng đây sẽ là lợi thế với giáo viên hợp đồng lâu năm, có năng lực.

Cô Oanh đã làm xong hồ sơ xét biên chế, nhưng chưa biết bao giờ được nộp. Cũng có lúc, cô giáo hợp đồng 13 năm muốn buông xuôi.

"Tôi chỉ mong lương lên 6 triệu đồng cho đỡ khổ", cô chia sẻ.

Thanh Hằng - Đức Hùng

* Tên một số giáo viên, chuyên gia được thay đổi